Wersja z 2010-07-21

Grzegorz Jagodziński

Ruchome zwarte
w językach indoeuropejskich

Ruchome k

Przykłady zostały zaczerpnięte z różnych źródeł, m.in. Cohen, 2004.

Istnieją IE wyrazy z „ruchomym k”, interpretowanym jako ślad po laryngalnej. Znanymi przykładami są:

• *bhorHw-: ros. bórov ‘kastrowany wieprz’, stpol. browek, PS *borvъ – sgn. barug, barh, stisl. bo̦rgr, niem. Barch ‘wieprz’;
• *bhruH-: pol. brew, PS *bry, acc. *brъvь, litew. bruvìs, skr. bhrū-, sgn. brāwa, stang. brū, brǣw, ang. brow, gr. ophrỹs ‘brew; wystający brzeg’ (IE *bhrĕHu-) oraz strus. bervь ‘ogrodzenie’, czes. břev, gen. břvi ‘kładka’, scs. brъvьno ‘belka’, ros. brevnó, pol. bierwiono, PS *bьrveno, *bьrvьno, stisl. brú ‘most’, gal. brīva (IE *bhreHw-) – stisl. bryggja ‘przystań’, stniem. brucka, niem. Brücke ‘most’, stang. brycg, ang. bridge (IE *bhrĕkw-);
• *deHiwer-: pol. dziewierz ‘brat męża’, scs. děverъ, litew. dieverìs, skr. devár-, łac. lēvir (z rozwojem ē < ēi jak w rēs < *rēis), gr. dāḗr – orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur;
• *dlaH-: het. išḫaḫru ‘łza’ – skr. áśru, aw. asrū-, litew. ašarà, ãšara, łot. asara, toch. А ākär, gr. dákry, stłac. dacruma, łac. lacrima, zob. niżej;
• *dhǵhuH-: pol. dzwono ‘płat ryby’, PS *zъvono, litew. žuvìs ‘ryba’, gr. ikhtkỹs – prus. suckis (*dhǵhuk-), orm. jukn (*dhǵhug-);
• *Hab-, *Hap-: nord. api ‘małpa’, ang. ape, niem. Affe, strus. opica – skr. kapí-; zapewne zapożyczenie semickie;
• *Haǵ-: skr. ajás ‘kozioł’, ajā́ ‘koza’, śpers. azak, pers. azg, stir. ag ‘kozioł’, pol. jaź ‘ryba Leuciscus idus’, strus. jazьno ‘kozia skóra’, litew. ožỹs ‘kozioł’, ožkà ‘koza’ (z metatezą?), prus. wosee (z nagłosowym w- będącym śladem ruchomego k?; z form bałt. także fińskie vuohi); tu należą zapewne także gr. aĩks, gen. aigós ‘koza’, orm. aic, trac. aiz (*Haiǵ-), alb. dhi (*aiǵijā), skr. eḍa-, eḍaka- ‘rodzaj owcy’, aw. izaēna, īzaēna ‘skórzany’ – PS koza (posądzane o rodowód turkijski lub semicki, gdyż bez wzdłużenia samogłoski oczekiwanego na mocy reguły Wintera, jednak derywat kozьlъ ‘kozioł’ jest bardzo archaicznego typu), koža ‘skóra (kozia)’, kožuxъ, alb. keth, kedhi ‘koziołek’, goc. hakuls ‘płaszcz’, stisl. ho̦kull, stang. hǣcen ‘koziołek’ (*hōkīna- z samogłoską długą), skr. chaga-, chāga- ‘koza’, może też ang. kid (zapożyczone?);
• *Hai-d-, *Haidh-: łac. aestās, gen. aestātis ‘lato’, Aetna z protoital. *ait- – ang. heat ‘upał’;
• *Haḱ-: łac. acūmen ‘ostrze, wierzchołek’, łot. ass ‘ostry, tnący, zaostrzony’ – łac. cacūmen ‘wierzchołek, szczyt’, skr. kakúbh- ‘szczyt góry’ (kentum!);
• *Haḱm-: litew. akmuõ ‘kamień’ (z rozwojem kentumowym), ãšmenys ‘krawędź’, prus. asman- ‘niebo’, skr. aśman- ‘skała, kamień’, gr. ákmōn ‘kowadło’ (IE *aḱmōn) – pol. kamień (IE *kāmōn), stisl. hamarr ‘skała’, ang. hammer ‘młot’, stnord. himinn ‘niebo’, dat. hifne (z dysymilacją), stsas. hevan, stang. heofon, ang. heaven, sgn. himil, niem. Himmel; w PS i germ. mogła zajść metateza: IE *(H)aḱm- > *ka(H)m-; formy germ. mają krótką samogłoskę w rdzeniu (metateza późniejsza niż w słow., już po zaniku laryngalnej?) i sugerują pierwotną odmianę heteroklityczną *aḱmor, *aḱmen-; istnieje hipoteza, że wyraz osiłek został wtórnie skojarzony ze słowem siła i pierwotnie był związany z rdzeniem *aḱ- (w mitologii wschodniosłowiańskiej nazwa ta oznacza herosów posługujących się kamienną bronią); tu może też łac. camisia ‘koszula’, jeśli pierwotne znaczenie ‘pokrywać, przykrywać’;
• *Halind-: gr. alíndō ‘powoduję tarzanie’, alindéomai ‘tarzam się’ – kalindéomai ‘t.s.’;
• *Han: łac. an ‘czyż nie, raczej’ – gr. kán ‘nawet jeśliby, choć, bądź’;
• *Han-, *Han-Ht-: łac. anas, gen. anatis ‘kaczka’, litew. ántis, PS *ǫtь, ros. útka – fr. cane ‘kaczka’, canard ‘kaczor’;
• *Handh-: gr. anthḗlion ‘juk, kosz bagażowy’ – kanthḗlion ‘t.s.’;
• *Hap-: skr. ap- ‘woda’ – nord. haf ‘morze’, niem. Haff ‘zatoka’; zob. niżej;
• *Hap-, *Hab-, *Habh-: łac. apīscī ‘osiągnąć’, aptus ‘osiągnięty’ – łac. capere ‘chwycić’, captus ‘schwytany’, ang. have ‘mieć’ – pol. nagabywać, ang. keep ‘trzymać’, łac. habēre ‘mieć’; inne warianty wyszczególniono w zestawieniu rozwoju nieregularnego, hasło gabać;
• *Hapr-: pol. wieprz, germ. *ebura- ‘knur, wieprz, dzik’, niem. Eber, stang. eofor ‘dzik’, stisl. jo̦furr ‘książę’ (przenośne), łac. aper ‘wieprz’, trac. ébros ‘kozioł’ – gr. kápros ‘wieprz’, łac. caper ‘kozioł’, stir. caera ‘baran’, gal. gabros ‘kozioł’, ir. gabhar; istnieje etymologia semicka;
• *Harǵ-: gr. argós ‘lśniący, biały’, trac. arzas ‘biały’, toch. A ārki-, B ārkwi- – het. karkis;
• *HarH-, *Hars-: het. ḫarš- ‘uprawiać ziemię’ – skr. karṣ- ‘orać’, łac. carrere ‘gręplować wełnę’, ang. harrow ‘brona’ – nider. hark ‘grabie’;
• *Hark-: pol. rak (jeśli od PS *ārka- z przestawką) – gr. karkínos ‘krab’, łac. cancer ‘rak’ (zamiast *carcer według cancer ‘choroba’), skr. karkata ‘rak’, karka ‘krab’;
• *Haru-: gr. (Hez.) árya ‘orzechy’ – gr. káryon ‘orzech włoski’ (niewykluczone dalsze pokrewieństwo z alb. arrë, litew. ríešas, pol. orzech);
• *Hebhal-: het. ḫupallaš ‘czaszka, skalp’ – gr. kephalḗ ‘głowa’;
• *Heu-, *Hou-, *Hau-, *HaHu-, *HHou-, *sHou-: pol. jawny, na jaw, na jawie (*āu-), litew. ovyjè ‘na jawie’, skr. āvi- ‘jawny’, łac. audīre ‘słyszeć’, oboedīre ‘być posłusznym’ (*aui-), gr. aḯō ‘słyszę’, aisthánomai ‘zauważam’, ep-áïstos ‘znany’ – pol. czuć (*keu-), łac. cavēre ‘czuwać, strzec się’ (*kau-), gr. koéō ‘dostrzegam, zauważam, słyszę’ (*kou-), skr. kavi- ‘mędrzec, prorok, jasnowidz’, ā-kuvate ‘zamierza’, ā-kūtam, ā-kūti- ‘umysł’, stang. hāwian ‘patrzeć’ – ang. show ‘pokazać’, niem. schauen ‘patrzeć, spoglądać’, gr. thyoskéō, thyo-skoéō ‘składać ofiarę’, thyo-skóos ‘kapłan składający ofiarę’, śpers. škōh ‘przepych, majestat’, pers. šikōh, šukōh; także postać rozszerzona przez *-s-: litew. ausìs ‘ucho’, pol. ucho, alb. vesh (*ōus), orm. unkn, gen. unkan, ir. ó, ang. ear, goc. ausō, aw. du. uši ‘uszy’, łac. auris ‘ucho’, auscultāre ‘słuchać’, gr. oũs ‘ucho’, gen. ōtós, hom. gen. oúatos – gr. akoúō ‘słyszę’ (*əkous- < *H̥Hous-), ang. hear ‘słyszeć’, goc. hausjan, oraz przez -d-: pol. cud, stpol. cudo, czudo, scs. čudo (*keud-), cs. także študo (*skeud- lub pod wpływem *tjudj- ‘cudzy’), ros. kudésnik ‘czarownik’, gr. kỹdos, gen. kỹdeos ‘cześć, sława’, prus. au-schaudē ‘ufa, wierzy, dowierza’;
• *Hoǵ-, *Haǵ-: skr. ájma- ‘tor, ciąg, ciągnięcie’, gr. ógmos ‘bruzda; pokos, linia ściętego zboża’, zapewne związane z gr. ágō ‘prowadzę, pędzę’, łac. agere ‘pędzić, wieść, działać’, także niem. dial. Jahn ‘pokos’, szw. dial. ån – ang. hack ‘siekać’;
• *HoHl-, *HoHlen-: gr. ōlénē ‘łokieć, przedramię’, álaks, łac. ūlna, litew. úolektis ‘przedramię, łokieć – miara długości’, alkū́nė ‘przedramię, łokieć, zakole rzeki’, łot. è̹lkuone ‘łokieć’, PS *olkъtь, pol. łokieć – gr. kõlon ‘staw, przegub’, łac. collum ‘szyja’, goc. hals, niem. Hals, litew. kelė́nas ‘rzepka’, kelỹs ‘kolano’, scs. kolěno, pol. kolano;
• *Hoḱs-, *Haḱs-: łac. āla (*akslā) ‘skrzydło, bark, pacha’, axilla ‘pacha’ – skr. kákṣa- ‘pacha’, aw. kaša ‘bark’, łac. coxa ‘biodro’; zwracają także uwagę formacje o podobnym znaczeniu z nagłosowym *p-: pol. pacha, pachwina, łot. paksis ‘kąt w domu’, skr. pákṣa- ‘skrzydło, ramię’, pákṣas- ‘bok’, łac. pectus ‘pierś’, toch. A päśśaṃ, B päśćane ‘biust, piersi’;
• *Honk-, *Hank-: gr. ógkos ‘guz, masa, brzemię’ – łac. cancer ‘rak (choroba)’;
• *Hop-, *Hap-: łac. optimus ‘najlepszy’ – caput ‘głowa’, ang. head;
• *Hors-: het. ḫaršar, ḫaršan- ‘głowa’ – gr. kórrē, joń. kórsē ‘głowa, skroń’;
• *Hos-: pol. jesion, dial. jasień, litew. úosis, łac. ornus, wal. onnen, ang. ash (*Hos-k-) – hazel ‘leszczyna’ (*koselo-);
• *Host-, *Hast-: pol. ość, skr. ásthi ‘kość’, gr. ostéon ‘kość’, astrágalos ‘kręg, kostka’, ostakós, astakós ‘homar’, łac. ōs, gen.sg. ossis ‘kość’, het. ḫaštai – pol. kość, s-ch. kost ‘żebro’, łac. costa ‘żebro’;
• *HreiH-: ang. row ‘rząd’, niem. reihen ‘fastrygować’, Reihe ‘linia, szereg, rząd’, śgn. rīhe, skr. rekha, lekha ‘linia, nacięcie, rysa’, gr. ereíkō ‘rozdzieram, przeszywam (włócznią)’, wal. rhwyg ‘szczelina’, litew. riekiù, riẽkti ‘kroić chleb’ – pol. kroić, łot. kreju, krìet ‘zbierać śmietankę’; w IE wahanie *Hreik- ~ *HreikH- ~ *kreiH- (chyba zmieszane z IE rdzeniem *ker- ‘kroić’, jednak uderza zestawienie słow. –litew.);
• *Hub-, *Humb-, *Hubh-: gr. hybóomai ‘przygarbić się’, hỹbos ‘garb wielbłąda’, hȳbós ‘garbaty’, hȳbázō ‘pochylić się i wymiotować’ – gr. kýptō, perf. kékypha ‘pochylać się’, łac. cūpa ‘beczka, kadź’, gr. kýbda ‘z głową pochyloną naprzód’, kýbēbos ‘z pochyloną głową’, kybistáō ‘spadam na głowę, koziołkuję’ (*kub-), kȳphós ‘garbaty’, kỹphos, kȳ́phōsis ‘garb’ (*kūbh-), skr. kumba- ‘gruby koniec kości’, ang. hump ‘garb’ (*kumb-), hip ‘biodro’, wed. kubhrá- ‘bydło garbate’, stang. geap ‘krzywy’, łot. gubt ‘zakrzywiać się’, w słow. zmiany semantyczne: pol. giąć (zamiast gnąć < *gъnǫti < *gъbnǫti), gibać ‘zginać; kołysać’ (*ghub-, *ghūb-), ginąć, inne warianty w zestawieniu rozwoju nieregularnego, hasło giąć;
• *Hul-, *Huwal-, *HulHul-: łac. ululāre ‘wyć’ – ang. howl;
• *HurHurdh-, *HuHurdh-, *Hurdh-: luw. ḫuḫurti ‘gardło’ – orm. kokord, gr. gargarízō ‘płukać gardło’, gargareṓn ‘języczek’, litew. gurklỹs ‘wole, podgardle’, pol. gardło, łac. guttur ‘gardło, szyja’;
• *Hwap- ~ *Hwep-: łac. vapor ‘para, opar’ – litew. kvepiù ‘oddychać’, gr. kapnós ‘dym’ (*kwap-);
• *Hʷel-: łac. volvere ‘kręcić się’ – gr. kýklos ‘koło’, skr. cakra-, ang. wheel (*kʷekʷlo-), gr. pólos ‘biegun, oś niebieska’, pol. koło (*kʷolo-);
• *Hʷelb-: het. ḫuelpi ‘młode’ – ang. whelp ‘szczenię, młode’, wal. colwyn; istnieje etymologia semicka;
• *HʷelH-: gr. óllȳmi ‘niszczę, burzę’ – stang. cwellan ‘zabijać, niszczyć’, ang. quell ‘dusić, dławić’, kill ‘zabijać’;
• *Hʷerp-: litew. verpiù ‘kręcić się’ – nord. hverfa ‘t.s.’;
• *Hʷesd-: het. ḫašduēr ‘gałęzie, gałązki’, gr. ózos ‘gałąź, pączek’ – sgn. questa ‘wiązka liści, miotełka’;
• *HʷiHwo-: het. ḫuiš, ḫuēš ‘być żywym’ – pol. żywy, scs. živъ, łac. vīvus, gr. bíos ‘życie’, dzṓō ‘żyję’, fut. beíomai, skr. jīvá- ‘żywy’, goc. qius – stisl. kvikr ‘żywy’, kweikja ‘utrzymywać przy życiu’, stang. cwic, cwicu ‘żywy’, ang. quick ‘szybki, żwawy’, sgn. quec, queh ‘żywy’, trac. kik- (IE *gʷigʷo-);
• *Hʷol-: ang. well ‘studnia’ – niem. Quelle ‘źródło’; istnieje etymologia semicka;
• *Hʷor-, *Hʷeir-, *Hʷir-, *Hʷur-: gr. óros ‘góra’ – pol. góra, s-ch. gòra ‘góra, las’, litew. nugarà ‘grzbiet górski’, łot. garš ‘las’, gãršas ‘bagno’, prus. garian ‘drzewo’, trac. kiri-, kira ‘góra, las’, litew. gìrė, girià ‘las’, gùras ‘urwisko’, łot. dziŗa ‘las’, skr. girí ‘góra’, aw. gairi-, alb. gur ‘skała, kamień’, gr. (Hez.) deirós ‘wzgórze’;
• *Hʷor-: het. ḫāras ‘orzeł’, gr. órnis, gen. órnithos ‘ptak’, stbret. erer ‘orzeł’, goc. ara, niem. Aar, litew. erẽlis, dial. arẽlis, ẽras, ãras, pol. orzeł, orm. oror ‘mewa, kania’ – skr. garuḍa ‘król orłów (mitol.)’ (łączone też nieprzekonująco z skr. garut ‘skrzydło’, łac. volāre ‘latać’ < *gʷel-); istnieje etymologia semicka;
• *Hʷrg-, Hwrg-: het. ḫurki ‘koło’, gr. érgō, eérgō, eírgō, heírgō ‘otoczyć; wykluczyć, odpędzić, powstrzymać’ – ang. quirk ‘gra słów; zawijas’;
• *Hʷrm-, *sHʷrm-: ang. worm ‘robak’ (*wr̥mi-) – skr. kŕ̥mi- ‘robak’ (spokr. z pol. czerw) – ang. squirm ‘wić się robakowatymi ruchami’;
• *jeHw-: scs. junъ ‘młody’ (pol. junak), goc. junda ‘młodzież’ (*jĕHu-n-), skr. yúvā ‘młody’, gen. yūnas, łac. juvenis, ang. young, niem. jung, także aw. avi-yāo ‘wzrost’, gr. aízēos, aizḗios ‘silny, krzepki, żywotny’ (IE *-jeHw-) – stang. iuʒuð ‘młodzież’, ang. youth (reg. zanik ʒ [γ]), sgn. jugund, niem. Jugend (*jĕkw-n̥-);
• *kouH-: pol. kuć, stpol. kować, kuje, scs. kovati, litew. káuju, káuti ‘uderzać’, łac. cūdō < *cāudō ‘kuję, biję’, stang. hēawan ‘rąbać, ociosywać’, ang. hew, niem. hauen – stang. hæccean ‘siekać, rąbać’, ang. hack, stfryz. tohakia, niem. hacken – stisl. ho̦ggva, szw. hugga; element słownictwa północno-zachodniego;
• *laHw-: pol. lać, leję oraz nalewać, łac. lavō ‘myję’, perf. lāvit ‘umył’ – stisl. leka ‘przeciekać’, stang. leccan, ang. leak, leach ‘czynić mokrym’, latch ‘zwilżać’; obecność laryngalnej zaświadcza wprost het. laḫḫun ‘nalewać’;
• *meH-: pol. mierzyć (wtórnie od miara, PS *měra), skr. mā́ti – stisl. maka ‘robić, wykonywać’, stang. macian, ang. make, sgn. maccian ‘łączyć, dopasowywać’, stang. gemæcca ‘partner’, ang. match ‘kojarzyć w pary; pasować’; obecność laryngalnej potwierdza het. meḫur ‘czas’; istnieje też etymologia wiążąca formy germ. z gr. magẽnai ‘gnieść, malować’ i słow. mazati, pol. mazać;
• *meHw-: gr. myĩa, att. mỹa ‘mucha’, ngr. mýga (z wtórnym -g- [γ] ?), stisl. mý, mýn (*mĕHuj-), litew. musià, mùsė, musìs, szw. dial. me-hank ‘komar’, mausa ‘mucha’, hol. dial. meuzie, alb. mizë (-zë zdrabniające), orm. mun, gen. mnoy – pol. mucha, meszka, mszyca (*mous-, *musi-) – łac. musca ‘mucha’ < *muksā, stsas. muggia ‘komar’, stang. mycg, ang. midge ‘drobna muchówka’, sgn. mucka < *mukjōn, niem. Mücke ‘komar’ (IE *mĕkwi-); być może związane z izoglosą bałtosłowiańsko-indoirańską *moḱ(s)-, p. też tutaj;
• *miHw-: skr. mīvāmi ‘grubnąć’, stisl. mývell ‘kula’ – szw. dial. miggel ‘śnieżka, kula śnieżna’;
• *naHw-: gr. naũs, neõs ‘statek’, nḗios ‘należący do statku’, néō ‘płynę’ (imperf. énneon < *e-snā-), łac. nāvis ‘statek’, nāre ‘pływać’, skr. nāu- ‘statek’, acc. nā́vam, stisl. naust ‘pływający dom’, nór ‘łódź’, nóatún ‘miasto statków’, sgn. ver-nawun ‘tratwy z drewnem’ – gr. nḗkhō ‘płynę’, dor. nãkhō, stisl. no̦kkue ‘czółno’, stang. naca, stsas. naco, sgn. nacho, niem. Nachen, dial. Ache;
• *newH-, *Hnwe-: pol. dziewięć, łac. novem, skr. náva, gr. hom. *enwa-, goc. niun, sgn. niun, stisl. nío – stang. stsas. nigun;
• *perH-: pol. piorun, także Piorun – bóg gromu w panteonie słowiańskim, uroczysko Perynʹ koło Nowogrodu (miejsce kultu Pioruna), het. perunaš ‘skała’ oraz Pirva, bóg miasta Kanesz, toch. pāreṃ ‘skała, kamień’, trac. peru ‘skała’, skr. parvata ‘góra’, alb. perëndí ‘bóg piorunów’, awest. Piran (imię mitycznego bohatera), grec. keraunós ‘błyskawica’, dalej łac. papāver ‘mak’ (wiązany z piorunem i śmiercią), rumuń. paparună, pirpirune ‘mak’ – obok litew. perkū́nas, ‘imię boga’ i ‘piorun’, perkū́nija ‘burza’, łot. pḕ̦rkôns ‘imię boga’ i ‘piorun’, prus. percunis ‘piorun’, stisl. Fjo̦rgynn (m) i Fjo̦rgyn (ż), goc. faírguni ‘grzbiet górski, góry pokryte dąbrową’, zachowane w zapożyczeniu Przeginia, stang. firgen ‘góra porośnięta lasem’, sgn. Fergunna ‘Rudawy’, fereheih ‘dąb jadalny’, stisl. fjo̦rr ‘drzewo’, stisl. fura ‘sosna’, sgn. forha ‘sosna’, niem. Föhre oraz Kiefer ‘t.s.’ (sgn. kien-forha, pierwsza część o znaczeniu ‘pochodnia’), stang. furh, ang. fir ‘jodła’, niem. Forst ‘bór’ (sgn. *forhist), goc. fairƕus ‘świat’, stang. feorh ‘życie’, sgn. ferah ‘t.s.’, skr. parkatī- ‘święte drzewo figowe’ (w nind. zachowane pierwotne znaczenie: pargāi ‘dąb ostrolistny’), liguryjskie Nymphis Percernibus, wł. dial. porca ‘sosna’, gal. hercos ‘dąbrowa’, Hercynia, Arkynia ‘średniogórze niemieckie’, walij. perth ‘żywopłot’ (*kʷerkʷ-t-?), łac. quercus ‘dąb’, wenet. etnonim Quarquēni; skr. Parjánya- ‘bóg burzy’, w rdzeniu tym obserwujemy także wahania w nagłosie: IE *perH- ~ *perkʷ- ~ *pergʷ- ~ *kʷerkʷ- ~ *kerH-;
• *piHw-, *spiHw-: skr. sphāyate ‘grubnie’, sphīta ‘udany’, pī́van, pī́varī ‘tłusty’, gr. pī́ōn – stisl. spic ‘tłuszcz’, stang. spic, sgn. speck;
• *pjHu-, *spjHu-: pol. pluć, stpol. plwać, pluje, litew. spiáuti, skr. ṣṭhī́vati, goc. speiwan (IE *spiHw-), gr. ptȳ́ō, łac. spuere (IE *spjHu-) – goc. spaiskuldra, stisl. spékaldra, sgn. speichaltra, speihhila, niem. spucken;
• *saHwel-: pol. słońce, PS *sъlnь-ko, łac. sōl, gr. hḗlios, hom. ēélios, dor. āélios (*saHwel-), litew. sáulė, skr. súvar, gen. sū́ras, goc. sauil, stisl. sowulo, szw. sol, ang. sun, niem. Sonne – goc. sugil ‘nazwa runy’, stang. syʒel ‘słońce’ (*sĕHwel-, por. zestawienie nieregularności);
• *senH-, *senaH-: łac. senātus, gen. senatūs ‘rada (starców)’, senātor ‘członek rady’, senēs ‘starzy’, senior ‘starszy’ – łac. senex ‘stary’, senectus, gen. senectūtis ‘starość’;
• *sHwonH-: pol. dzwon, alb. zëh ‘głos’, orm. jain, gr. phōnḗ, toch. kaṃ ‘melodia’ (IE *ǵhwonH-) – pol. dźwięk, ros. zvuk ‘dźwięk’ (IE *ǵhwen-ko-, *ǵhwon-ko-) – łac. sonus ‘dźwięk’, skr. svanás, stir. senn- ‘grać’, stang. swinsian ‘śpiewać’, sgn., ang. swan ‘łabędź’ (IE *sHwonHo-);
• *skaiwH-: gr. skaiós, skaiwós ‘lewy’, łac. scaevus, trac. skaivas – stisl. skeika ‘zbaczać, skręcać w bok’, śgn. schiec, niem. schief ‘skośny, skrzywiony’; por. też scs. šujь ‘lewy’ (*seujo-), skr. savya-, wal. aswy, aseu (*adseujo-);
• *staH-: pol. stać – stisl. stakkr ‘słup’, stang. staca, ang. stack ‘sterta’, stake ‘słup przy stosie całopalnym; palik’ (zestawienie nie jest pewne);
• *suH-: pol. świnia, pierwotnie przymiotnik o znaczeniu ‘świński’, aw. hū (gen.), alb. thi, stisl. sýr, sú, stang. sgn. sū, ang. sow, swine, niem. Sau, Schwein, toch. B suwo, gal. sutegis ‘chlew’, łac. sūs ‘świnia’, gr. hỹs, sỹs – skr. sūkara ‘wieprz’, pers. xūk, łac. sucula ‘młoda świnia’, stang. sugu ‘locha’, szw. norw. sugga, stir. soc, socc ‘ryj’, śwal. huch, hwch ‘świnia’, bret. houc'h, pcelt. *sukko- (por. zestawienie nieregularności);
• *suH-: gr. hýei ‘pada deszcz’, alb. shi, toch. su- ‘deszcz’ – prus. suge ‘deszcz’ (zestawienie niepewne, gdyż nie wiadomo, jaką wartość fonetyczną przedstawia pruskie g);
• *towH-: skr. tavīti ‘być silnym, mieć moc’ – gr. tygkhánō ‘mam szczęście, mam powodzenie, osiągam, uzyskuję; przypadkowo jestem obecny, zdarzam się’, może także stisl. duga ‘przynosić pożytek’, sgn. tougan (problemy ze spółgłoską nagłosową);
• *truwH-: pol. trwonić, PS *trъvoniti, gr. trȳ́ō ‘wycieńczam, wyczerpuję, gnębię’ – gr. trȳ́khō ‘zużywam, wyniszczam, trwonię, rujnuję’, stisl. þrúga ‘uciskać, gnębić’.

Ruchome zwarte spółgłoski zębowe

W niektórych wyrazach zdarzają się z kolei „ruchome d-” i „ruchome t-”, będące być może śladem po spółgłoskach zwartobocznych typu dl, tl. Istnieją też wypadki, gdzie nagłosowemu l- w jednym języku odpowiadają j-, d-, s- w innym języku. Znanymi przykładami są:

• skr. áśru ‘łza’, aw. asrū-, litew. ašarà, ãšara, łot. asara, toch. А ākär bez spółgłoski nagłosowej wobec gr. dákry, dákryon, dákryma, stłac. dacruma, łac. lacruma, lacrima (z l- tłumaczonym jako wpływ sabiń., prawdopodobnie nietrafnie), stir. dér, wal. deigr, pl. dagrau, korn. dagr, goc. tagr, stisl. tár (*taxr-), stang. tæhher, tear, teagor, sgn. zahar i trahan, niem. Zähre oraz Träne, orm. artasur, pl. artasukʰ (*draḱu-), het. išḫaḫru, z wahaniem nagłosowych *d- / *l- / *dr- / *sH- (odpowiednik słow. *slьza jest związany ze śliski; *dlaḱ-);
• stłac. dautia (pl. n) ‘dary dla posłów i znaczniejszych gości’, łac. lautia (chyba związane z lautus ‘znaczny, okazały’)
• pol. długi, cz. dlouhý, skr. dīrghá-, aw. darəga-, śpers. drang, npers. dirang, alb. gjátë (dial. gljátë), może goc. tulgus ‘stały, umocowany, nieruchomy’ – lit. ìlgas ‘długi’, łot. ilgs ‘długotrwały’, ang. long ‘długi’, łac. longus (*dlHgh-, *dlHongh-);
• łac. dulcis ‘słodki’, gr. gleũkos, glykýs, myc. dereuko < *dlkú-, późne gr. deukḗs, tu też pewnie orm. kʰałcʰr (słow. *soldъkъ jest związany z nazwą soli);
• pol. dziewierz ‘brat męża’, litew. dieverìs, skr. devár-, gr. dāḗr, orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur – łac. lēvir (*dāiwer-, *lāiwer-);
• pol. ikra ‘jaja ryb’, ‘łydka’, litew. ìkrai, ir. iuchair; zapewne związane z łac. jecur ‘wątroba’, gen. jecinoris, gr. hẽpar, gen. hḗpatos, lit. jãknos, dial. ẽknos, ãknos, skr. yákr̥t, gen. yaknás, aw. уākаrǝ – orm. leard, prus. lagno, ang. liver < PG *lifar (*ikʷr-, *jekʷr-, *jekʷn-, *lekʷn-, *lepor-); tu może też het. lišši- ‘wątroba’; w wyrazie tym zachodzi również oboczność labiowelarnej i wargowej, zob. niżej;
• pol. jaskółka, czes. vlaštovka, słowac. lastovička, ros. lastka, lastočka (*dhlaHsk-); zob. o innych problemach z tym wyrazem;
• pol. jaszczur, jaszczurka, ros. jaščer, zestawia się z łac. lacerta i gr. drákōn ‘smok, wąż’, por. wahania w przykładzie „łza”; wyraz słow. może też być zapożyczony; ciekawe mogą być dalsze związki tego wyrazu;
• pol. jelito, dial. lelito, wyraz bez powszechnie uznanej etymologii, może być pożyczką północnokaukaską, zob. niżej;
• pol. język, PS *ęzy, a także ozór z niejasnym o-, prus. insuwis, litew. liežùvis, skr. jihvā́, aw. hizvā- (ż), hizū- (m), arm. lezu, osk. fanguuam, stłac. dingua, łac. lingua ‘język’ oraz gingīva ‘dziąsło’, toch. käntu ‘język’, stir. tengae oraz ir. ligur, śwal. tafawt, tauawt (*tn̥ǵhwāt-), goc. tuggo, sgn. zunga, niem. Zunge, ang. tongue, gr. glōkhís, gen. glōkhĩnos ‘koniec, języczek, czubek’, glõtta, glõssa, glássa ‘język’, alb. gjúhë ‘język’ (*dln̥ǵhuH-);
• pol. kłak, wilkołak, stpol. też wilkołek, D wilkołka, cz. klk, vlkodlak, stcz. tlaka ‘zarost jako oznaka dojrzałości’, s-ch. dlaka ‘włosy, sierść’, PS *klъkъ, *tlъkъ, *klakъ, *tlakъ, prus. clokis ‘niedźwiedź’, litew. lokỹs ‘t.s.’, łot. lâcis ‘t.s.’, zach.-bałt. toponim Tlokunpelk ‘niedźwiedzie bagno’ (*tlāk-);
• pol. leszcz, stpol. też kleszcz, ros. leszcz, ukr. liszcz, stcz. dlešč, cz. dlešec < *tlěščь (związane z klaskać, cz. tleskati < *tlēsk-).

Wymiana labiowelarnych, labialnych i welarnych

W pewnych językach indoeuropejskich dawne labiowelarne *kʷ, *gʷ, *gʷh regularnie przeszły w labialne *p, *b, *bh (lub ich kontynuanty), w innych językach zachowała się odrębność obu szeregów spółgłosek. Istnieją jednak wyrazy, w których labialna w jednych językach odpowiada labiowelarnej w innych językach, mimo że nie jest to uzasadnione regułami fonetycznymi. Zdarza się nawet, gdy zamiast labiowelarnej występuje czysta welarna. Typu wypadki objaśnia się na ogół asymilacją lub dysymilacją. Porównania języków nostratyckich i rozwój językoznawstwa porównawczego dalekiego zasięgu podważył jednak niektóre tradycyjne rekonstrukcje i objaśnienia.

• *Hakʷ- ~ *Hap-, *wap- ~ *Hab-: łac. aqua ‘woda’, goc. aƕa ‘rzeka’, stisl. ó̦, stang. ēa, sgn. aha, niem. Ache, stisl. ey ‘wyspa’, stfryz. ei-land, stsas. íeg, sgn. ouwa, -awa, niem. Aue ‘podmokła łąka’, Scandin-avia (PG *ahwjō), ros. Oká, stisl. ǽgir (*ēkʷjós) ‘bóg morza’, stang. ǽg-weard ‘straż na morzu’, éagor ‘morze, przypływ’; skr. kām ‘woda’, dac. koadáma ‘rdest’ (*kʷa-dhēmn̥), pol. Kwa (z ilir.), het. ekuzi ‘pije’, toch. yok-tsi ‘pić’ – het. hap-, hapa- ‘rzeka’, toch. āp- ‘woda, rzeka’, skr. ap-, āp- ‘woda’, dvīpá- ‘wyspa’, łac. Āpulī, gr. Mess-apía ‘Międzyrzecze’, ḗpeiros ‘ląd’, prus. ape ‘rzeka’, sgn. uover ‘brzeg’, niem. Ufer, stang. ōfer, nord. haf ‘morze’, niem. Haff ‘zatoka’ – skr. vāpī- ‘podłużny staw’, ligur. Vappincum, litew. ùpė ‘rzeka’, prus. wupyan ‘chmura’, scs. vapa ‘jezioro’ (*u̯ōpa); het. wappu- ‘brzeg rzeki, wadi’ – łac. amnis ‘rzeka’ (*abnis), stir. ab (*aba), abann, wal. afon, gal. Abona, łot. Abava; zob. wyżej; dane zewnętrzne zdają się sugerować, że chodzi tu o 2 lub nawet 3 odrębne rdzenie nostratyckie (*ˁEḳu, *HVṗV, *ˀVpV, np. lezg. qʷa- ‘ssać, pić’, tur. ak- ‘płynąć’, fiń. joki ‘rzeka’, tamil. uku- ‘upadać, być przelanym, umierać’ – sttur. op- ‘ssać, łykać’, mong. uu- ‘pić’, kurukh opnā ‘moczyć’, czukocki ǝpáw- ‘pić’, PU *EptV ‘powódź’);
• *jekʷ-r/n-, *lekʷ-n- ~ *lep-r-: łac. jecur ‘wątroba’, gr. hẽpar, lit. jãknos, prus. lagno, skr. yákr̥t – orm. leard, ang. liver < PG *lifar; zob. wyżej o problemach z nagłosem tego wyrazu; dla stadium nostr. rekonstruuje się postać *ńVḳV, np. sttur. jaqrı ‘łój, tłuszcz’, komi ńök ‘mlecz rybi’, grenl. niqi ‘mięso’, ale z uwagi na znaczenie wyraz IE może być też pożyczką północnokaukaską: awar. ṭul ‘wątroba’, andyjski reliƛ:i, achwachski riƛ̣eƛ:i, dial. riṭajiƛ:i, bagwalalski leleʎ:, godoberyjski leliƛa, lacki t:iliḳ, lezg. leq̇, burusz. tal, sinokauk. *Hƛ̣älV́; ze źródła północnokaukaskiego jest prawdopodobnie zapożyczone także jelito, dial. lelito, uważane za wyraz ciemny (bez etymologii);
• *kʷerH- ~ *perH- ~ *kerH-: łac. quercus ‘dąb’, wenet. Quarquēni (etnonim), walij. perth ‘żywopłot’ (*kʷerkʷ-t-?) – pol. piorun, litew. perkū́nas, ‘imię boga’ i ‘piorun’, stisl. Fjo̦rgynn (m) i Fjo̦rgyn (ż), fjo̦rr ‘drzewo’, fura ‘sosna’, goc. fairƕus ‘świat’, faírguni ‘góry pokryte dąbrową’, stang. firgen ‘t.s.’, feorh ‘życie’, furh ‘jodła’, ang. fir, sgn. ferah ‘życie’, forha ‘sosna’, niem. Föhre ‘t.s.’, Forst ‘bór’, gal. hercos ‘dąbrowa’, het. perunaš ‘skała’, trac. peru, alb. perëndí ‘bóg piorunów’, skr. paru-, parvata ‘góra’, parkatī- ‘święte drzewo figowe’, awest. Piran (bohater), toch. pāreṃ ‘skała, kamień’, łac. papāver ‘mak’, rumuń. paparună, pirpirune – grec. keraunós ‘błyskawica’; dane zewnętrzne sugerują pierwotne *ṗVrVˁ ‘góra’, np. tur. ör ‘w górę’, turkm. ȫr- ‘podnosić się’, mong. oroj, orgil ‘szczyt, ciemię’, mandż. foron ‘lok, kępka włosów’, orokijski poron ‘ciemię’, tamil. paral ‘kamyk’, arab. faraˁa ‘wspinać się’, egip. fˀj ‘wznosić, podnosić’, zob. też wyżej;
• *kʷekʷ- ~ *pekʷ- ~ *kʷep- ~ *kep- ~ *pep-: łac. coquō ‘piekę, gotuję’, prae-cox ‘przedwcześnie dojrzały’, wal. poeth ‘gorący’ – pol. piec, piekę, piecze, pot (*pokʷ-to-), alb. pjek ‘piekę’, skr. pácati ‘piecze, gotuje’, pácyate ‘dojrzewa’, pakvá- ‘gotowany, pieczony, dojrzały’, toch. päk- ‘gotować, wrzeć, dojrzewać’, orm. hach ‘chleb’ (*pokʷti-), gr. péssō, péttō ‘daję dojrzeć, gotuję, piekę, żywię’, stang. ā-figen ‘pieczony’ – litew. kèpti, kèpa, kẽpė ‘piec’, wal. pobi ‘piec’ (*kʷop-) – gr. arto-kópo-s ‘piekarz’ – gr. peptós ‘ugotowany’, pémma ‘pieczywo’, pépeiros ‘dojrzały’ (*pep-, nie *pekʷ-, gdyż w gr. *kʷ > t przed e oraz *kʷ > k przed spółgłoską); dane zewnętrzne wskazują na *pekʷ- jako postać pierwotną, np. ewenk. heku ‘gorący’, mandż. fakan ‘gorąco’, ulcz. pukeuli ‘gorący’, pē̂kki- ‘wypiekać’, koreań. phuk-ha- ‘ciepły (o pogodzie)’, ural. *päkkV ‘gorący’ (w lapoń. i ngan.), tamil. pakal ‘dzień’, swań. -puḳv-, -pḳv- ‘suszyć’, berb. *fuk- ‘słońce’, stchiń. *bhākʷ ‘wystawiać na słońce’, burusz. -poq- ‘gotować mleko’ (< PSK *ṗV́gwV lub *ṗV́ḳwV); istniał też IE rdzeń *bhōg- o podobnej strukturze, z którego gr. phṓgō, phṓgnytai ‘piec, wypiekać’, stang. bacan, ang. bake, niem. backen (< PG *bak-a-, *bak-ō-, *bakk-a-), także mający etymologię zewnętrzną: tur. bu ‘aromat’, buğu ‘para’, turkm. būɢ, mong. baagi ‘dymić’, ewenk. buγar ‘spalony las’, jap. wàk- ‘gotować’ (< PA *bū́gà), gruz. bug- ‘spalać’, bgol- ‘gotować’, bgal- ‘spalać’, arab. buˁkūk-at- ‘gorąco’, ketyjski bɔˀk ‘ogień’;
• *kʷenkʷe ~ *penkʷe ~ *pempe: łac. quīnque ‘5’, gal. pempe, wal. pump (w językach brytońskich i w galijskim dawne p zanikło, natomiast *kʷ rozwinęło się w nowe p), stir. cóic, litew. kùmštis ‘pięść’, prus. kuntis – pol. pięć (*penkʷtis), pięść, litew. penkì ‘5’, gr. pénte, skr. pañca, aw. panča, oset. fondz, pers. panj, alb. pesë, orm. hing, toch. A päñ, toch. B piś, het. panta – gr. eol. pémpe ‘5’, gr. pémptos ‘piąty’, osk. pompe, goc. fimf, niem. fünf, ang. five; dane zewnętrzne nie są jednoznaczne, formy turk. (prbłg. bial, czuw. pillĕk, tur. beş ‘5’) mogą być starymi zapożyczeniami z IE, być może istnieje też związek (genetyczny?) z formami sinokaukaskimi (*xŋwä́HV): stchiń. *ŋhāˀ ‘5’, tybet. lŋa, płn.-kauk. *f_ɦä̆, czeczeń. pẋiˀ, awar. š:ú-go, chinaług pxu, ubychski š́xǝ; liczebnik ‘5’ wydaje się związany z nazwą pięści: pol. pięść, litew. kùmstė, stang. fȳst, ang. fist, niem. Faust (*p^enkʷsti-), a także gr. pygmḗ, łac. pugnus, z nawiązaniami zewnętrznymi: fiń. panka ‘patyki miotły, uchwyt kądzieli’; podobieństwo morfologiczne i semantyczne do arcz. ẋ:iḳ ‘pięść’, bagwalalski hunḳa ‘t.s.’ i innych form płn.-kauk. (*fimḳwV) sugeruje zapożyczenie do IE;
• *kʷleu- ~ *pleu-, *pul-: skr. klóman-, kloma- ‘prawe płuco’ – pol. płuco, czes. plíce (lm), scs. plušta, pljušta (lm), prus. plauti, litew. plaũčiai, łot. plàušas, plaûkšas, gr. pléumōn, pnéumōn, łac. pulmō; dane zewnętrzne sugerują postać z *p-, np. śrmong. xeligan ‘wątroba’, ewenk. hēlbu- ‘być w ciąży’, koreań. pä ‘brzuch’, jap. hará, węg. bél ‘jelito’, tulu (drawid.) pallè ‘śledziona’, gruz. pilṭv- ‘płuca’, stgruz. pirṭv-, swań. ṗēršwd-a, ṗerešṭw-a; możliwe jednak, że wyraz IE jest zapożyczony z płn.-kauk. *q_wǝlɵV(rV̅) / *ẋ_wǝlɵV(rV̅) ‘płuca’, wówczas *kʷ jest pierwotne.

Bibliografia