Pierwsza wersja tekstu by豉 publikowana na witrynie internetowej Slavinja.
Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2014-05-27

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i

Grzegorz Jagodzi雟ki

Koncepcje pochodzenia S這wian

012345 – 6

POLEMIKA Z TEKSTEM PROF. W. MA哸ZAKA

Komentowany tekst, cytowany w kolorze br您owym, jest dost瘼ny tutaj: Zachodnia praojczyzna S這wian. Polemiczny komentarz jest czarny.

(…) Moim zdaniem, badania etnogenetyczne powinno si unaukowi poprzez:

a) rozr騜nianie argument闚 sprawdzalnych i niesprawdzalnych za pomoc statystyki (je郵i kto twierdzi, 瞠 j瞛yk polski jest podobny bardziej do staropruskiego ni do litewskiego, a kto inny s康zi, 瞠 jest na odwr鏒, to licz帷 podobie雟twa mi璠zy tymi j瞛ykami mo積a rozstrzygn望, kt鏎y z tych pogl康闚 jest prawdziwy, natomiast je郵i jeden badacz twierdzi, 瞠 nazwa Veneti oznacza u Tacyta w I wieku i u Jordanesa w VI wieku ten sam lud, a inny uczony temu przeczy, to mo積a da wiar albo jednemu, albo drugiemu, ale za pomoc statystyki tej kwestii rozstrzygn望 si nie da);

Trudno si z tym nie zgodzi. Rzecz jednak czasami le篡 we w豉軼iwej interpretacji statystycznych danych.

b) opieranie si tylko na argumentach sprawdzalnych.

To „tylko” napawa jednak pewnym niepokojem. Na przyk豉d coraz wi璚ej danych archeologicznych 鈍iadczy o tym, 瞠 w I po這wie I tysi帷lecia n.e. (1–500 n.e.) na obszarze dzisiejszej Polski nie by這 S這wian, byli za to Germanie (Goci, Herulowie i inni). Mimo i w豉軼iwie stwierdzenia takie opieraj si jedynie na przes豉nkach (nie s statystycznie sprawdzalne), by這by ze szkod dla nauki odrzuci je ca趾owicie. Jak w s康zie niekt鏎e sprawy opieraj si jedynie na poszlakach, tak samo w nauce bywaj obszary, na kt鏎ych nie mamy „statystycznej pewno軼i” i nigdy jej mo瞠 nawet mie nie b璠ziemy. A wi璚 konkluduj帷: statystyka – tak, ale nie jako metoda jedyna i absolutna.

Za pomoc statystyki uda這 mi si ustali, co nast瘼uje:

1) W鈔鏚 j瞛yk闚 pokrewnych s御iaduj帷e z sob s na og馧 bardziej do siebie podobne ni nies御iaduj帷e z sob, np. polszczyzna jest podobna bardziej do s這wackiego ni do serbsko-chorwackiego.

2) Stosunki pokrewie雟twa j瞛ykowego wykazuj zdumiewaj帷 stabilno嗆. Jest oczywiste, 瞠 ze wzgl璠闚 geograficznych 豉cina u篡wana w Dacji oko這 roku 270 (gdy legiony rzymskie opuszcza造 Dacj) nawi您ywa豉 bardziej do 豉ciny u篡wanej w Italii ni do 豉ciny u篡wanej w Galii czy Hiszpanii. Od ewakuacji wojsk rzymskich z Dacji min窸o 1700 lat, w czasie kt鏎ych nie by這 kontakt闚 j瞛ykowych mi璠zy Dacj a Itali, a pomimo to dzisiejszy j瞛yk rumu雟ki nawi您uje do w這skiego bardziej ni do pozosta造ch j瞛yk闚 roma雟kich.

Ale dzisiejszy francuski czy hiszpa雟ki nawi您uj bardziej do 豉ciny ni rumu雟ki! Niegdysiejsze podobie雟two nie przek豉da si zatem wcale na stosunki tera幡iejsze i nic w tym dziwnego, bo przecie rumu雟ki podlega procesom „od豉cinniania” w znacznie wi瘯szym stopniu ni francuski czy hiszpa雟ki. Analizuj帷 podobie雟two tekst闚, tego typu fakty r闚nie nale篡 zatem uwzgl璠ni.

3) J瞛yki germa雟kie s podobne bardziej do s這wia雟kich ni do ba速yckich, z czego wniosek, 瞠 w epoce przedhistorycznej S這wianie musieli przebywa – podobnie jak w okresie historycznym – mi璠zy Germanami a Ba速ami.

Podobny pogl康, spotykany i w innych wypowiedziach (np. prof. Ba鎥owskiego), nie jest niestety uzasadniony przyk豉dami. To znaczy, prof. Ma鎍zak opiera si na analizie statystycznej podobie雟twa tekst闚. Jednak wysuwanie z tego faktu wniosku, 瞠 w epoce przedhistorycznej S這wianie musieli przebywa mi璠zy Germanami a Ba速ami, jest nie do ko鎍a uzasadnione. Chodzi bowiem o to, 瞠 nie dysponujemy tekstami germa雟kimi, s這wia雟kimi i ba速yjskimi z tamtego okresu. A analiza tekst闚 wsp馧czesnych mo瞠 prowadzi do niekoniecznie poprawnych wniosk闚. S這wnik np. polski (ale i nie tylko polski) jest pe貫n germanizm闚, i nawet tak pospolite wyrazy jak chleb czy mleko s (w ka盥ym razie wed逝g wielu autor闚) zapo篡czeniami z j瞛yk闚 germa雟kich. Z pewno軼i rzutuje to r闚nie na podobie雟two tekst闚.

4) J瞛yk polski jest podobny bardziej do staropruskiego ni do litewskiego, z czego wniosek, 瞠 S這wianie pierwotnie mieszkali bli瞠j siedzib dawnych Prus闚 ni Litwy.

Je郵i przyj望, 瞠 nasi j瞛ykowi przodkowie przybyli na obecnie przez nas zamieszkiwane tereny oko這 roku 500 n.e., Prusowie mieli jakie 700–800 lat, aby ich j瞛yk sta si bardziej podobny do polskiego ni litewski. Obszary j瞛ykowe polski i litewski nie s御iadowa造 bowiem pierwotnie ze sob (by造 oddzielone przez Prus闚, Ja獞ing闚 i Rusin闚 – p騧niejszych Bia這rusin闚) podczas gdy polski i pruski s御iadowa造.

Nie wiadomo, czy kto prowadzi takie badania, ale „na oko” mo積a oceni, 瞠 mi璠zy tekstami arabskimi a perskimi znajdziemy wi璚ej zbie積o軼i ni mi璠zy arabskimi a hindi. Z tego faktu wcale jednak nie wynika, 瞠 perski jest bli瞠j spokrewniony z arabskim ni hindi z arabskim. Nie wynika z tego r闚nie, 瞠 Persowie i Arabowie s御iadowali ze sob od zamierzch貫j prehistorii. Wiadomo bowiem, 瞠 o ile Arabowie s wzgl璠nymi autochtonami na P馧wyspie Arabskim, o tyle zasiedlili Mezopotami wypieraj帷 lub asymiluj帷 ludy wcze郾iejsze, a tak瞠 Persowie przybyli do Iranu dopiero w pewnej epoce (wypieraj帷 tudzie asymiluj帷 Elamit闚 i inne ludy). A wi璚 s御iedztwo arabsko-perskie trwa d逝go, ale nie wiecznie. Mimo to zostawi這 郵ady w j瞛yku. Tak samo mog這 by z Polakami i Prusami. A skoro mog這, nie mo積a u篡wa podobie雟twa tekst闚 polskich i pruskich jako ostatecznego dowodu zamieszkiwania S這wian na terenie „Odrowi郵a” u schy趾u staro篡tno軼i i we wczesnym 鈔edniowieczu.

5) J瞛yk polski jest podobny bardziej do niemieckiego ni do osety雟kiego, najbli瞠j Polski u篡wanego j瞛yka ira雟kiego (Osetowie s potomkami dawnych Sarmat闚). Odleg這嗆 mi璠zy Hamburgiem a Kijowem jest niemal r闚na odleg這軼i mi璠zy Kijowem a W豉dykaukazem, stolic le膨cej g堯wnie na p馧nocnych zboczach Kaukazu republiki osety雟kiej, z czego wniosek, 瞠 praojczyzna S這wian nie mog豉 le瞠 nad Dnieprem, bo gdyby tam by豉 po這穎na, to liczba leksykalnych zbie積o軼i polsko-osety雟kich by豉by mniej wi璚ej r闚na liczbie s這wnikowych zgodno軼i polsko-niemieckich. Poniewa prof. S豉wski (2000, s. 333) czyni aluzj do „tak ma這 znanego osety雟kiego”, warto wspomnie o tym, 瞠 w latach 1958–1989 ukaza si w Moskwie 4-tomowy s這wnik etymologiczny j瞛yka osety雟kiego Abajewa, kt鏎y liczy bez ma豉 2000 stron formatu B5 wyd逝穎nego.

Zn闚 wydaje si, 瞠 wniosek ten jest zbyt pochopny. S康zi nale篡, 瞠 S這wianie nie tylko mogli s御iadowa z Sarmatami w przesz這軼i, ale nawet plemiona sarmackie mog造 wzi望 udzia w etnogenezie S這wian. Tyle tylko, 瞠 od jakich 1500 lat nie istnieje j瞛ykowe s御iedztwo s這wia雟ko-sarmackie (czy raczej polsko-osety雟kie), za to istnieje polsko-niemieckie. Wystarczaj帷o d逝go, aby wp造n望 nawet na tak konserwatywn warstw j瞛yka jak teksty (ten konserwatyzm s逝sznie podkre郵a prof. Ma鎍zak).

Nie od rzeczy w tym kontek軼ie by這by te chyba zwr鏂enie uwagi na fakt, 瞠 tak瞠 w hipotezie autochtonicznej pochodzenia S這wian (uznaj帷 „odwieczno嗆” istnienia s這wia雟kiego etnosu na ziemiach Polski) nie wyklucza si wielowiekowego s御iedztwa s這wia雟ko-ira雟kiego (a wi璚 np. s這wia雟ko-sarmackiego). Je郵i bowiem Pras這wianie mieszkali mi璠zy Odr a Wis陰, kto mieszka dalej na wsch鏚? W豉郾ie Sarmaci! I powinno pozostawi to 郵ad w j瞛yku S這wian, a wed逝g Ma鎍zaka nie zostawi這. R闚nie dobrze mo積a przyj望, 瞠 nie zostawi這 dlatego, 瞠 zatar je czas.

6) S這wnictwo w這skie nawi您uje bardziej do polskiego ni do litewskiego, z czego wynika, 瞠 w epoce przedhistorycznej – podobnie jak w okresie historycznym – S這wianie mieszkali bli瞠j Italii ni Ba速owie.

Uwaga jak wy瞠j. W epoce historycznej – zgoda. W epoce przedhistorycznej – nie ma 瘸dnych podstaw do takiego wniosku. Pewne badania czy spostrze瞠nia sugeruj istnienie „italskiej” warstwy s這wnictwa w s這wia雟kim. By mo瞠 odpowiedzialny za to jest j瞛yk wenetyjski, potwierdzony z okolic Wenecji i domniemany w okolicach Zatoki Gda雟kiej (za鈍iadczona jest przynajmniej nazwa Veneti, niekt鏎e nazwy miejscowe mog mie wenetyjskie pochodzenie). S這wianie nasuwaj帷 si na tereny zamieszka貫 przez Wenet闚 (a wcze郾iej s御iaduj帷 z tymi terenami), mogli wzbogaci sw鎩 j瞛yk o ow wzmiankowan italsk warstw s這wnictwa. Mog這 to zostawi 郵ad w postaci wi瘯szego podobie雟twa tekst闚 w這skich do polskich ni do litewskich. Do tego warto do這篡 r騜nego wieku latynizmy w polskim, kt鏎ych obecno嗆 zwi您ana jest z panuj帷ym od wiek闚 w naszym kraju rzymskim obrz康kiem chrze軼ija雟twa czy rozwojem nauki w czasach nowo篡tnych.

7) J瞛yki germa雟kie s podobne bardziej do s這wia雟kich ni do roma雟kich. Je郵i za wzi望 pod uwag, 瞠 z Hamburga do Rzymu jest w linii powietrznej 1300 km, do Poznania 500, a do Kijowa bez ma豉 1500, to leksykalne zgodno軼i germa雟ko-s這wia雟kie liczniejsze od germa雟ko-roma雟kich te przemawiaj za zachodni praojczyzn S這wian.

Rozstrzyga tu owo 500 km mi璠zy Poznaniem a Berlinem wobec 1300 km mi璠zy Berlinem a Rzymem. Na przestrzeni 1500 lat taka r騜nica okaza豉 si dostateczna.

8) J瞛yk irlandzki nawi您uje bardziej do polskiego ni do litewskiego, z czego wniosek, 瞠 w epoce przedhistorycznej – podobnie jak w okresie historycznym – Celtowie mieszkali bli瞠j S這wian ni Ba速闚.

Oczywi軼ie aktualny jest nadal argument wielokrotnie ju przedstawiany – stosunk闚 historycznych nie powinno si automatycznie przenosi do prehistorii. Sk康in康 wiadomo tak瞠, 瞠 Celtowie dotarli w swojej ekspansji do Karpat, a nawet je przekroczyli. Znaleziono pozosta這軼i po Celtach nawet i za 逝kiem Karpat, na Ukrainie. Oboj皻nie czy przyjmiemy za s這wia雟k praojczyzn tereny dzisiejszej Polski czy okolice Kijowa, w epoce prahistorycznej istnia這 wi璚 s御iedztwo s這wia雟ko-celtyckie i ich j瞛ykowe zbie積o軼i nie dostarczaj argumentu za 瘸dn z dw鏂h dyskutowanych lokalizacji. Natomiast s御iedztwo celtycko-ba速yjskie jest raczej w徠pliwe.

9) Przeprowadzone przeze mnie badania nad j瞛ykami roma雟kimi wykaza造, 瞠 z grubsza bior帷, zachodzi zwi您ek mi璠zy liczb podobie雟tw leksykalnych, jakie dany j瞛yk wykazuje w stosunku do pozosta造ch j瞛yk闚 roma雟kich, a chronologi podboj闚 rzymskich, co si t逝maczy tym, 瞠 im wcze郾iej jaka prowincja zosta豉 podbita przez Rzymian, tym gruntowniej zosta豉 zromanizowana:

J瞛yk   Pocz徠ek podboju
W這ski 7498 Italia 396 r. przed Chr.
Portugalski 7159 Hiszpania 226 r. przed Chr.
Hiszpa雟ki 7114 Hiszpania 226 r. przed Chr.
Katalo雟ki 6985 Hiszpania 226 r. przed Chr.
Francuski 6851 Galia (125) 58 r. przed Chr.
Prowansalski 6560 Galia (125) 58 r. przed Chr.
Romanche 6318 Recja 15 r. przed Chr.
Sardy雟ki 5333 Sardynia 237 r. przed Chr.
Rumu雟ki 3564 Dacja 101 r. po Chr

W這ski, kt鏎y powsta w kolebce lud闚 roma雟kich, wykazuje najwi璚ej zbie積o軼i s這wnikowych z pozosta造mi j瞛ykami roma雟kimi. Z oblicze przeprowadzonych nad j瞛ykami s這wia雟kimi wynik這, 瞠 do pozosta造ch j瞛yk闚 s這wia雟kich najwi璚ej podobie雟tw leksykalnych wykazuje polszczyzna.

Rodzi si jednak pewien dr璚z帷y mnie problem, kt鏎ego Ma鎍zak zdaje si nie dostrzega. Analizuje on bowiem jeden przyk豉d, mianowicie przyk豉d ekspansji kultury Rzymu, i na tej jednostkowej podstawie formu逝je pewnik, 瞠 dzi badane podobie雟two tekst闚 odzwierciedla rozmieszczenie geograficzne j瞛yk闚 w przesz這軼i. Je郵i przyjmiemy statystyk jako podstaw nauki, czego domaga si krytykowany autor, formu這wanie stanowczych tez w oparciu o fakty jednostkowe jest chyba zbyt daleko posuni皻ym 膨daniem. Statystyka zaczyna si bowiem, gdy liczba badanych obiekt闚 przekracza sto, a w ka盥ym razie nie mniej ni 30.

Mo積a zatem przypu軼i, 瞠 widoczna korelacja pomi璠zy podobie雟twem j瞛yk闚 roma雟kich a chronologi rzymskich podboj闚 jest po prostu efektem przypadku, albo wynika z ich po這瞠nia geograficznego. To znaczy wcale nie trzeba koniecznie s康zi, 瞠 tak istotnie jest, ale opieraj帷 nauk na statystyce, takiego twierdzenia odrzuci nie mo積a. Zw豉szcza, 瞠 np. podobie雟two sardy雟kiego do w這skiego jest stosunkowo ma貫, mimo i Sardynia le篡 blisko Rzymu i zosta豉 stosunkowo wcze郾ie podbita. Ciekawi te du瞠 podobie雟two 豉ciny do portugalskiego, wi瘯sze ni do hiszpa雟kiego czy katalo雟kiego. Z drugiej strony j瞛yk do嗆 odleg貫j Rumunii zachowa niewiele podobie雟tw do 豉ciny, znacznie mniej ni np. retoroma雟ki, mimo i Dacja zosta豉 podbita niewiele p騧niej ni Recja (w por闚naniu np. z Hiszpani).

Obserwowane zbie積o軼i mi璠zy j瞛ykami roma雟kimi nale篡 t逝maczy w inny spos鏏 ni robi to Ma鎍zak, a przede wszystkim nie tylko jednym czynnikiem: im wcze郾iej prowincja podbita, tym bardziej j瞛yk podobny. Regu喚 t zast徙i nale篡 zespo貫m regu nast瘼uj帷ych:

  1. im d逝窺zy wp造w 豉ciny, tym j瞛yk bardziej do niej podobny,
  2. im silniejszy wp造w 豉ciny, tym j瞛yk bardziej do niej podobny,
  3. im s豉bsze oddzia造wanie innych j瞛yk闚, tym j瞛yk zachowa wi璚ej podobie雟tw do 豉ciny.

Punkt pierwszy t逝maczy m.in. stosunkowo niskie podobie雟two rumu雟kiego do pozosta造ch j瞛yk闚 roma雟kich. Punkt ten wydaje si z pozoru identyczny jak teza prof. Ma鎍zaka o korelacji mi璠zy podobie雟twem a chronologi podboj闚. Tak jednak nie jest. Dacja nie tylko 瞠 zosta豉 podbita p騧niej ni Galia, ale nadto wp造w 豉ciny na francuski nie usta wcale wraz z upadkiem imperium rzymskiego, podczas gdy wp造w na rumu雟ki by przez wieki znikomy. Nieustaj帷y wp造w 豉ciny by najsilniejszy na w這ski (na co wp造n窸o poczucie bezpo鈔edniej kontynuacji antycznej kultury przez W這ch闚, sam j瞛yk te zmienia si najwolniej, co wida cho熲y w dzisiejszej jego gramatyce z pozosta這軼iami wielu niezmienionych cech odziedziczonych z 豉ciny), dlatego te rumu雟ki wykazuje najwi瘯sze podobie雟twa w豉郾ie do w這skiego. Inne j瞛yki roma雟kie posz造 niejako w odr瑿nym kierunku, co oddali這 je od rumu雟kiego bardziej ni odleg這嗆 geograficzna.

Punkt drugi wyja郾ia „osobliwo嗆 sardy雟k”. Sardynia nie le瘸豉 w orbicie najsilniejszych wp造w闚 rzymskich, a jej mieszka鎍y d逝瞠j ni gdzie indziej opierali si procesom romanizacji. Pomimo wi璚 wzgl璠nej blisko軼i i d逝gotrwa這軼i wp造w 豉ciny okaza si mniejszy od spodziewanego.

Punktem trzecim mo積a wyja郾i par innych nieregularno軼i. Np. silny wp造w s這wia雟ki przyczyni si, obok ustania oddzia造wania 豉ciny, na odr瑿no嗆 rumu雟kiego. Dzi瘯i skrajnemu po這瞠niu portugalski m鏬 zachowa wi璚ej archaizm闚 ni hiszpa雟ki czy zw豉szcza francuski – Portugalia bowiem graniczy ju tylko z oceanem i dzi瘯i temu jest s豉biej nara穎na na wp造w obcych kultur, kt鏎e przelewa造 si przez Hiszpani (Celtowie, Germanie, Arabowie, s御iaduj帷y Baskowie) czy Francj (Celtowie, germa雟cy Frankowie). Otoczony (niemal) ze wszystkich stron przez dialekty roma雟kie toska雟ki, podstawa wsp馧czesnego w這skiego, zachowa najwi璚ej podobie雟tw do 豉ciny. Ze wszystkich j瞛yk闚 roma雟kich w豉郾ie w這ski podlega bowiem najs豉bszym wp造wom zewn皻rznym. Fakt, 瞠 W這si zamieszkuj te same tereny co pierwotnie Rzymianie, ma wobec tego chyba mniejsze znaczenie.

10) Z oblicze przeprowadzonych na j瞛ykach s這wia雟kich w celu rekonstrukcji przedhistorycznych migracji S這wian wynik這, 瞠 j瞛yki zachodnios這wia雟kie 鈔ednio wykazuj wi璚ej podobie雟tw leksykalnych do pozosta造ch j瞛yk闚 ni j瞛yki wschodnios這wia雟kie, a te z kolei wi璚ej ni po逝dniowos這wia雟kie, z czego wniosek, i ekspansja S這wian na wsch鏚 poprzedzi豉 migracj na po逝dnie. Dane te stanowi zarazem dodatkowy argument przemawiaj帷y za zachodni praojczyzn S這wian.

Fakt ten mo積a jednak zinterpretowa inaczej. J瞛yki po逝dniowos這wia雟kie zmieni造 si najsilniej, bo ich nosiciele byli przez wieki nara瞠ni na najsilniejsze oddzia造wania obcych kultur i j瞛yk闚 (豉cina, greka, protobu貪arski, turecki). Wschodnios這wia雟kie zmieni造 si s豉biej, bo tu procesy oddzia造wania obcych kultur by造 s豉bsze. Najbardziej archaicznym j瞛ykiem okaza si polski, ale te i na obszarze zamieszkiwanym przez Polak闚 wp造w obcych kultur okaza si najs豉bszy.

Wypada zw豉szcza podkre郵i, i historia notuje ca造 szereg lud闚 przewalaj帷ych si w dawnych wiekach przez tereny wschodniej s這wia雟zczyzny. Nie wspominaj帷 ju ira雟kich plemion Kimer闚 i Scyt闚, a po nich Sarmat闚, wymieni trzeba wypady Wiking闚 – Rus闚 (od kt鏎ych wywodzi si historyczna dynastia Rurykowicz闚 i nazwa Rusi), a tak瞠 ci庵貫 najazdy i s御iedztwo turkijskie (Chazarowie, Bu貪arzy wo鹵a雟ko-kamscy, Uzowie, Pieczyngowie, Po這wcy, Tatarzy), w tym wielowiekow zale積o嗆 wielkich obszar闚 Rusi od Tatar闚. Kultura lud闚 turkijskich mia豉 dostatecznie du穎 czasu, aby spowodowa obserwowan odr瑿no嗆 j瞛yk闚 wschodnios這wia雟kich. S這wnik rosyjski roi si od turkijskich zapo篡cze, turkijskim wp造wem mo積a obja郾i pewne osobliwo軼i gramatyczne (jak cz窷ciowa eliminacja czasownik闚 by i mie) i z pewno軼i w jakim stopniu przek豉da si to na podobie雟two tekst闚.

W odr騜nieniu od j瞛yk闚 wschodnios這wia雟kich, polski nie podlega a tak silnym i d逝gotrwa造m wp造wom zewn皻rznym. Na rozw鎩 literackiego polskiego najsilniejszy wp造w mia造 czeski i ukrai雟ki – tak si sk豉da, 瞠 oba to j瞛yki s這wia雟kie, i by mo瞠 to w豉郾ie jest przyczyn „centralnej” pozycji polszczyzny w obr瑿ie innych j瞛yk闚 s這wia雟kich. Wysnuwanie za z fakt闚 j瞛ykowych wniosku, 瞠 Polacy zamieszkuj ziemie „odwiecznie” s這wia雟kie, jest po prostu nieuzasadnione i zbyt daleko id帷e.

Postulowana przez Ma鎍zaka korelacja, do pewnego stopnia potwierdzona danymi z j瞛yk闚 roma雟kich (a wi璚 tylko jednym przyk豉dem, w oparciu o kt鏎y niebezpiecznie jest budowa uog鏊nienia), mo瞠 by w du瞠j mierze dzie貫m przypadku, a przede wszystkim szczeg鏊nych uwarunkowa historycznych. ζcina odgrywa豉 olbrzymi rol wskutek istnienia imperium rzymskiego przez szereg stuleci. Obszary, na kt鏎ych dzi m闚i si j瞛ykami roma雟kimi, to niekt鏎e z teren闚 podbitych przez Rzymian, na kt鏎ych ich kultura zwyci篹y豉 istniej帷e wcze郾iej kultury lokalne, a or篹em w tej walce by造 jej wy窺zo嗆 i uwarunkowania polityczne i gospodarcze. Tymczasem ani rzekomo pras這wia雟kie tereny nad Odr i Wis陰 ani te tereny nad Dnieprem nie by造 nigdy centrum imperium, kt鏎e narzuca這by swoj wy窺z kultur podbitym ludom. Doprawdy trudno o jakiekolwiek analogie mi璠zy ekspansj j瞛yk闚 roma雟kich a ekspansj S這wian. Nawet wi璚 je郵i dzisiejsze fakty j瞛ykowe s do jakiego stopnia odbiciem chronologii rzymskich podboj闚, trudno oczekiwa, aby fakty s這wia雟kie 鈍iadczy造 o chronologii imperialnych podboj闚 naszych przodk闚 – bo takich po prostu nie by這. Na obecn posta j瞛yk闚 s這wia雟kich mog造 zatem wp造n望 zupe軟ie inne czynniki ni na obecn posta j瞛yk闚 roma雟kich. Mo積a uj望 to tak: j瞛yki roma雟kie rozwija造 si przy ekspansji z nieruchomego centrum. W rozwoju j瞛yk闚 s這wia雟kich centrum za mog這 si przemie軼i (na przyk豉d znad Dniepru nad Wis喚), co nale篡 rozumie tak, 瞠 j瞛yk polski po prostu zmieni si najmniej, bo by poddany najs豉bszym wp造wom zewn皻rznym (nies這wia雟kim).

O ile znamy przyk豉d ekspansji j瞛yk闚 wychodz帷ej z nieruchomego centrum (j瞛yki roma雟kie) i mo瞠my obserwowa dzi takie a nie inne zr騜nicowanie pochodz帷ych od 豉ciny j瞛yk闚, o tyle nie znamy szczeg馧owo przypadku, gdy ekspansja 陰czy豉 si na pewno z brakiem takiego nieruchomego centrum o znanej lokalizacji. Chocia… Ciekawe, jakie wyniki da豉by analiza podobie雟tw tekst闚 j瞛yk闚 turkijskich metod prof. Ma鎍zaka. Gdyby pozwala豉 ona faktycznie na wnioskowanie o pierwotnym zasi璕u geograficznym j瞛yk闚, powinna ona wskaza A速aj jako j康ro grupy, gdyby za decyduj帷e okaza造 si wp造wy zewn皻rzne, „wyliczonym” centrum m鏬豚y by np. Uzbekistan. Ale nikt dot康 takich bada nie przeprowadzi…

Bior帷 pod uwag wszystkie te ustalenia, nie spos鏏 zlokalizowa praojczyzny S這wian gdzie indziej ni w dorzeczu Odry i Wis造.

Nie ustalenia, a za這瞠nia, oparte o analiz jednego jedynego przypadku, w dodatku bardzo szczeg鏊nego, bo zwi您anego z istnieniem pot篹nego i rozleg貫go imperium. W historii S這wian trudno o jakiekolwiek analogie.

Teza to bynajmniej nie nowa, natomiast nowa jest argumentacja, kt鏎a si r騜ni od wszystkich dotychczasowych tym, i jest oparta wy陰cznie na danych statystycznych, a tym samym ma t istotn zalet, 瞠 jest ca趾owicie sprawdzalna. Wi瘯szo嗆 om闚ionych tu danych statystycznych znale潭 mo積a w mojej ksi捫ce z roku 1992.

Gdyby – jak chcia God這wski (1986, s. 45) – praojczyzna S這wian le瘸豉 w g鏎nym i mo瞠 tak瞠 cz窷ciowo w 鈔odkowym dorzeczu Dniepru, to oczywi軼ie przedstawione przeze mnie dane statystyczne musia造by wygl康a inaczej.

Niekoniecznie, je郵i za這篡, 瞠 dorzecze Dniepru by這 p騧niej poddane silniejszym obcym wp造wom ni np. dorzecze Wis造. Nawet analiza podobie雟twa j瞛yk闚 roma雟kich uprawnia do wprowadzenia w tym miejscu takiej w豉郾ie uwagi.

J瞛yki germa雟kie nie mog造by by podobne bardziej do s這wia雟kich ni do ba速yckich, ale – na odwr鏒 – musia造by nawi您ywa bardziej do ba速yckich ni do s這wia雟kich.

W徠pliwe z uwagi na p騧niejsze wielowiekowe oddzia造wanie, a tak瞠 na domniemany brak d逝窺zego s御iedztwa germa雟ko-ba速yjskiego w prahistorii. Obszar mi璠zy Ba速ami a Germanami mogli zajmowa niekoniecznie S這wianie, ale np. italscy Wenetowie, o kt鏎ych pisz 廝鏚豉 historyczne, a kt鏎zy niekoniecznie musieli by to窺ami ze S這wianami – tak samo jak XIX–wieczne germa雟kie Prusy nie by造 to窺ame z wcze郾iejszymi Prusami ba速yjskimi, jak angloj瞛yczni Szkoci z Lowlands nie s to窺ami z celtyckimi Szkotami z Highlands, jak roma雟cy Francuzi nie s to窺ami z germa雟kimi Frankami, jak celtyccy Walijczycy (ang. Welsh) nie s to窺ami z roma雟kimi W這chami ani Wo這chami (Rumunami), a nawet nie z celtyckimi Wolkami, jak wsp馧cze郾i Tatarzy nie s to窺ami z mongolskimi Tatarami, kt鏎zy najechali Polsk w XIII wieku, ani z tzw. Tatarami krymskimi wysiedlonymi przez Stalina do Uzbekistanu, a zw豉szcza jak dzisiejsi s這wia雟cy Bu貪arzy nie s to窺ami z turkoj瞛ycznymi Bu貪arami, kt鏎zy pod wodz chana Asparucha dokonali podboju pewnych obszar闚 s這wia雟zczyzny w VII wieku.

J瞛yk polski nie m鏬豚y by podobny bardziej do staropruskiego ni do litewskiego, ale – na odwr鏒 – musia豚y wykazywa wi璚ej zbie積o軼i z litewskim ni ze staropruskim.

Nieprawda, przez wystarczaj帷o d逝gi czas rozwija si w s御iedztwie pruskiego, a oddzielony od litewskiego.

J瞛yk irlandzki nie m鏬豚y by podobny bardziej do polskiego ni do litewskiego, ale – na odwr鏒 – musia豚y i嗆 w parze cz窷ciej z litewskim ni z polskim.

Poniewa niekt鏎zy zwolennicy koncepcji God這wskiego twierdz, 瞠 S這wianie, kt鏎zy od ko鎍a V wieku po Chr. mieli przenika w dorzecze Wis造 i Odry, osiedlali si w鈔鏚 ludno軼i germa雟kiej, nale篡 zwr鏂i uwag na to, i w j瞛yku pragerma雟kim zasz這 zjawisko zwane germa雟k przesuwk sp馧g這skow, kt鏎e polega這 mi璠zy innymi na tym, 瞠 d w j瞛ykach s這wia雟kich przetrwa這 bez zmian, natomiast w pragerma雟kim zmieni這 si w t (por. pol. dwa, ale ang. two, pol. woda, ale ang. water). G這ska t w j瞛ykach s這wia雟kich nie uleg豉 zmianie, natomiast w pragerma雟kim przesz豉 w th (por. pol. trzy, ale ang. three, pol. ten, ale ang. the). W j瞛ykach s這wia雟kich p si zachowa這, natomiast w pragerma雟kim zmieni這 si w f (por. pol. pi耩, ale ang. five, pol. pierwszy, ale ang. first). Germa雟k przesuwk sp馧g這skow t逝maczy si te, 瞠 polskiemu k odpowiada w angielskim h, por. pol. kto, ale ang. who, pol. kamie, ale ang. hammer (germa雟ka nazwa m這ta si璕a epoki kamiennej, gdy m這ty wyrabiano z kamienia), i tak dalej. Poza tym w pragerma雟kim zasz這 zjawisko okre郵ane tak zwan regu陰 Vernera, to znaczy, 瞠 sp馧g這ski szczelinowe w pewnych warunkach ulega造 ud德i璚znieniu, np. odpowiednikiem pol. bosy jest ang. bare, w kt鏎ym r powsta這 z wcze郾iejszego *z. Tak wi璚 gdyby by這 prawd, 瞠 S這wianie, kt鏎zy si mieli osiedla w dorzeczu Wis造 i Odry poczynaj帷 od schy趾u V wieku, poznawali nazwy rzek polskich z ust German闚, to nazwy polskich rzek musia造by brzmie inaczej, ni brzmi, a mianowicie musia造by wykazywa 郵ady germa雟kiej przesuwki sp馧g這skowej oraz dzia豉nia regu造 Vernera, a tymczasem 郵ad闚 takich zupe軟ie brak.

Niestety, nie mamy tu do czynienia z rzetelnym argumentem, a z uog鏊nieniem przeprowadzonym bez dog喚bnej analizy fakt闚. Szkoda, 瞠 Ma鎍zak nie sporz康zi listy takich nazw rzecznych, kt鏎e musia造by jego zdaniem brzmie inaczej, gdyby zosta造 przej皻e od German闚. W闚czas bowiem udowodni豚y sam sobie, 瞠 jego argument pozbawiony jest jakiegokolwiek sensu.

Poza tym sprawa wcale nie jest tak prosta, jak chce j widzie Ma鎍zak. Ot騜, po pierwsze, nazwy rzek mog造 zosta przej皻e od Wenet闚, a nie od German闚, a w ich j瞛yku nie by這 瘸dnej przesuwki. Po drugie, nawet je郵i nazwy te zosta造 przej皻e od German闚, oni sami mogli si z nimi zapozna ju po zako鎍zeniu procesu przesuwki, gdy w czasach przesuwki jeszcze ich tu nie by這. W ka盥ym razie archeologia potwierdza, 瞠 do mniej wi璚ej roku 400 p.n.e. Germanie zamieszkiwali jedynie po逝dniow Skandynawi i wybrze瞠 wsp馧czesnych Niemiec. Gdy rozpocz瘭i ekspansj i zaj瘭i ziemie dzisiejszej Polski, przesuwka sp馧g這sek w ich j瞛yku by豉 ju niemal na pewno uko鎍zona. Gdyby bowiem by這 inaczej, we wsp馧czesnych i historycznych j瞛ykach germa雟kich obserwowaliby鄉y wahania lub niejednolity rozw鎩 fonetyczny, a taki fakt nie ma miejsca. Dlatego w豉郾ie mamy pewno嗆, 瞠 w momencie rozpocz璚ia ekspansji przesuwka ju si dokona豉. Po trzecie S這wianie nie mieli w swoim j瞛yku nigdy d德i瘯u th (þ), i gdyby przej瘭i „przesuni皻” nazw zawieraj帷 þ zamiast t, zapewne wprowadziliby z powrotem t zamiast germa雟kiego þ jako najbli窺zy d德i瘯 w豉snego j瞛yka. Podobnie zamiast f mogli u篡 p, wracaj帷 niejako do stanu z praj瞛yka. Wreszcie po czwarte, Ma鎍zak nie wskazuje, kt鏎e to konkretnie nazwy rzek brzmia造by inaczej ni brzmi, gdyby zosta造 wed逝g niego przej皻e od German闚.

W praj瞛yku obok *b, *d, *g by造 r闚nie przydechowe *bh, *dh i *gh, kt鏎e rozwin窸y si w b, d, g tak w s這wia雟kim, jak i w germa雟kim, bez jakiejkolwiek r騜nicy. Gdyby wi璚 nazwy rzek zawieraj帷e *bh, *dh, *gh zosta造 przej皻e od German闚, nie mogliby鄉y tego w 瘸den spos鏏 pozna.

Na koniec warto podkre郵i 瞠 stosunkowo ma這 starych nazw rzek ma ustalon pewn jak彗olwiek – s這wia雟k, germa雟k czy jeszcze jak捷 inn – etymologi, a nadto istnieje nazwa, kt鏎a bywa uwa瘸na za przej皻 od German闚 i zawieraj帷a przesuwk, a mianowicie Tanew z germ. *Tanō – nazwa ta mia豉 pierwotnie brzmie *Danā i mia豉 by pokrewna innym nazwom rzecznym, jak Dunaj, Don, a mo瞠 i Dniestr, Dniepr, zawieraj帷ym ira雟ki rdze *dan- oznaczaj帷y wod p造n帷. Teza o nieobecno軼i nazw rzecznych z przesuwk jest zatem bardzo s豉ba.

Inni zwolennicy koncepcji God這wskiego utrzymuj, 瞠 zanim si S這wianie pojawili w dorzeczu Odry i Wis造, Germanie to terytorium opu軼ili (tak twierdzi np. Wr鏏lewski 1999). Innymi s這wy, S這wianie mieli wej嗆 do bezludnego kraju. Jest to te nieprawdopodobne, gdy nazwy rzek polskich rozpadaj si na dwie kategorie: 1. nazwy zrozumia貫 dla Polaka, takie jak Kamienna, Bystrzyca czy Pr康nik, kt鏎e s stosunkowo 鈍ie瞠j daty, oraz 2. nazwy dla Polaka niezrozumia貫, takie jak Wis豉, Odra, Raba, So豉, Nysa, Nida, Bug, Drw璚a, Gwda, Skrwa itd., kt鏎e powsta造 w zamierzch貫j przesz這軼i, na setki czy nawet tysi帷e lat przed V wieku po Chr. Tymczasem w V wieku nie by這 jeszcze atlas闚 geograficznych, nie m闚i帷 ju o tym, 瞠 闚cze郾i S這wianie byli analfabetami. W tym stanie rzeczy nasuwa si pytanie, w jaki spos鏏 S這wianie, kt鏎zy si mieli pojawi w bezludnej krainie, poznali nazwy rzek u篡wane w dorzeczu Odry i Wis造 przed ich przybyciem.

Warto mo瞠 zauwa篡, 瞠 skoro Wis豉, Odra, Raba itd. s dla Polaka niezrozumia貫, jest do嗆 ma這 prawdopodobne, by nazw tych S這wianie nie przej瘭i od wcze郾iej mieszkaj帷ego tu ludu. Niekoniecznie by造 to plemiona germa雟kie – cz窷 z tych nazw ma etymologi wenetyjsk, mesapijsk lub track. W ka盥ym razie trudno upiera si, 瞠 S這wianie s odwiecznymi mieszka鎍ami teren闚 nad Wis陰, Odr, Rab itd. – gdyby tak by這, nazwy te by造by s這wia雟kie, a nie s.

Aby m鏂 zaakceptowa tez God這wskiego, 瞠 si S這wianie pojawili w dorzeczu Odry i Wis造 dopiero w V wieku po Chr, trzeba by przyj望, i w鈔鏚 owych niepi鄉iennych S這wian by geniusz, kt鏎y na 1400 lat przed XIX–wiecznymi uczonymi odkry germa雟k przesuwk sp馧g這skow oraz zjawisko, kt鏎ego dotyczy regu豉 Vernera, i, ma這 tego, zdo豉 nak這ni swych rodak闚, 瞠by z przej皻ych z ust German闚 nazw rzek polskich wyrugowali wszelkie nalecia這軼i germa雟kie. Albo te trzeba by przypu軼i, 瞠 w鈔鏚 S這wian osiedlaj帷ych si w bezludnym kraju znalaz si genialny jasnowidz, kt鏎y odgad nazwy wielu rzek polskich, jakie powsta造 przed V wieku, i, ma這 tego, potrafi przekona swych ziomk闚, 瞠by tych w豉郾ie nazw u篡wali. Ale czy to jest mo磧iwe? Niestety, na to r闚nie zasadnicze jak k這potliwe pytanie 瘸den spo鈔鏚 tak licznych dzi zwolennik闚 God這wskiego nie zechcia odpowiedzie. Osobi軼ie s康z, 瞠 ani jedno, ani drugie mo磧iwe nie jest, i dlatego koncepcj God這wskiego uwa瘸m za b喚dn.

W ca造m tym fragmencie dominuje barwna i miejscami zabawna retoryka, ma這 za logiki i fakt闚.

Tak wygl康a m鎩 referat wyg這szony na zebraniu „okr庵貫go sto逝”. W mi璠zyczasie ukaza si jednak wyb鏎 pism God這wskiego (2000), o kt鏎ym wspomina貫m w s這wie wst瘼nym. Trudno nie odnie嗆 si do cho熲y paru wypowiedzi w nim zawartych.

Zdaniem God這wskiego (2000, s. 221):

„… bardzo istotnym dowodem na wschodni lokalizacj siedzib pras這wia雟kich s nazwy drzew. W豉sne pras這wia雟kie nazwy nosz drzewa znane na terenach naddnieprza雟kich; natomiast ca造 szereg gatunk闚 wyst瘼uj帷ych w dorzeczu Wis造 i Dniestru, lecz nie potwierdzonych w dorzeczu Dniepru, posiada nazwy, kt鏎e zosta造 zapo篡czone z j瞛yk闚 germa雟kich lub innych. Ten argument… Rostafi雟kiego…, rozbudowany przez… Moszy雟kiego…, cz瘰tokro nie jest doceniany…, mimo 瞠… nic nie straci ze swej si造 przekonywania”.

By wykaza krucho嗆 tego argumentu, wystarczy zestawi 豉ci雟kie nazwy tych drzew z francuskimi:

Buk fagus hêtre (germ.)
Cis taxus if (celt.)
Jawor acer platane (gr.)
Modrzew larix m幨èze (celt. lub przedindoeur.)
安ierk picea sapin (celt.)

Zatem Francuzi nazywaj buk, cis, jawor, modrzew i 鈍ierk nazwami nie豉ci雟kiego pochodzenia, cho Rzymianie, kt鏎zy 2000 lat temu podbili Gali, drzewa te znali. W tym stanie rzeczy, przyjmuj帷 nawet za Moszy雟kim, 瞠 wszystkie wymienione s這wia雟kie nazwy drzew s nies這wia雟kiego pochodzenia, nie mo積a na tej podstawie wnioskowa, 瞠 drzewa te w praojczy幡ie S這wian nie ros造.

Mo積a natomiast wnioskowa, 瞠 nazwy, kt鏎e maj etymologi s這wia雟k (a do nich nale膨 te o zasi璕u wschodnim), oznaczaj drzewa, kt鏎e ros造 w praojczy幡ie S這wian. Ponadto przyk豉d francuski jest o tyle szczeg鏊ny, 瞠 j瞛yk ten powsta z nawarstwienia si roma雟kiego na galijski, na co z kolei silnie oddzia豉 franko雟ki. W rozwoju j瞛yk闚 s這wia雟kich nie obserwujemy r闚nie silnych oddzia造wa i nawarstwie.

Komentarz do etymologii francuskich nazw drzew: hêtre z franko雟kiego hêster, zapisane w wieku XIII w tek軼ie 豉c. Jako hestrum, zast徙i這 wcze郾iejsze rodzime fou < fagus; if wywodzi si z galijskiego ivos; platane z greki za po鈔ednictwem 豉ciny 鈔edniowiecznej; m幨èze, wcze郾iej tak瞠 melze, zawiera przedindoeuropejsk nazw g鏎y, mal lub mel; sapin nie jest s這wem celtyckim, lecz pochodzi od p豉c. sappīnus < *sappo-pīnus, gdzie sappo- ma istotnie pochodzenie celtyckie, natomiast drugi cz這n jest 豉ci雟k nazw sosny; w starofrancuskim u篡wano tak瞠 czysto celtyckiego terminu sap.

Podobnie si zdarza zreszt nie tylko z nazwami drzew, ale i z innymi zapo篡czeniami. Na przyk豉d polska nazwa ta鎍a jest niemieckiego pochodzenia, ale z tego bynajmniej nie wynika, jakoby nasi przodkowie nauczyli si ta鎍zy dopiero od Niemc闚. Ta鎍zy umieli i wcze郾iej, ale ta鎍zenie pierwotnie nazywali pl御aniem.

Po 豉cinie pok鎩 si nazywa pax, a wojna bellum. S這wo pax przetrwa這 we wszystkich j瞛ykach roma雟kich, por. fr. paix, w. pace itd., natomiast wyraz bellum nie zachowa si w 瘸dnym j瞛yku roma雟kim: Rumuni wojn nazywaj r罳boi, a wi璚 wyrazem s這wia雟kiego pochodzenia, natomiast pozosta貫 ludy roma雟kie u篡waj wyrazu pochodzenia germa雟kiego typu fr. guerre, w. guerra itp. Ale czy z tego wynika, 瞠 Rzymianie byli narodem pacyfist闚? Wprost przeciwnie, wiadomo, 瞠 Rzymianie byli jednym z najbardziej wojowniczych lud闚 staro篡tno軼i.

Ma鎍zak ma ca趾owit racj, 瞠 argument wysuni皻y z braku czego nie jest w豉軼iwie 瘸dnym argumentem. W豉郾ie dlatego rzekomy czy te rzeczywisty brak nazw rzecznych zawieraj帷ych germa雟k przesuwk o niczym nie 鈍iadczy. Mo積a natomiast wyci庵a wnioski z obecno軼i czego. Obecno嗆 w j瞛ykach s這wia雟kich tylko im w豉軼iwych nazw drzew odnosz帷ych si do gatunk闚 rosn帷ych na Ukrainie upowa積ia w豉郾ie do pewnych stwierdze.

Za wschodni ojczyzn S這wian 鈍iadczy by mog造 i inne pozytywne fakty j瞛ykowe, jak na przyk豉d rodzina wyraz闚 b鏬, bogaty, ubogi, zbo瞠 urobiona od terminu obecnego w j瞛ykach ira雟kich (ale nie np. w germa雟kich). Pozytywn przes豉nk s te zbie積o軼i s這wia雟ko-kaukaskie (np. wyraz jelito) oraz s這wia雟ko-turkijskie, z kt鏎ych przynajmniej cz窷 wydaje si starsza od zapo篡cze z czas闚 Tatar闚, Bu貪ar闚 czy Pieczyng闚. To s wszystko fakty pozytywne, trudne do wyt逝maczenia na gruncie hipotezy autochtonicznej.

Na stronie 357 God這wski twierdzi, 瞠 na pierwszym etapie wielkiej ekspansji S這wian dochodzi do „ostatecznej krystalizacji etnosu s這wia雟kiego” mi璠zy Karpatami a Prypeci i Dnieprem, „a nast瘼nie do jego rozprzestrzenienia si na po逝dniu po dolny Dunaj”, a na stronie 281 dodaje, 瞠 w VI wieku S這wianie rozwijaj swoj ekspansj „nad dolnym Dunajem, co jest zrozumia貫, je郵i przyjmiemy, 瞠 punkt wyj軼ia tej ekspansji znajdowa si na terenie Ukrainy, ale nie Polski”. Badania nad przedhistorycznymi migracjami S這wian doprowadzi造 mnie do wniosku, 瞠 po逝dniowa S這wia雟zczyzna powsta豉 dzi瘯i ekspansji jedynie ludno軼i zachodnios這wia雟kiej, a migracja wywodz帷a si z zachodniej S這wia雟zczyzny odbywa豉 si najpierw w kierunku obszaru serbsko-chorwackiego, a tam si rozwidli豉 w kierunku obszaru s這we雟kiego oraz obszaru bu貪arskiego. Forma zapo篡cze s這wia雟kich w grece i rumu雟kim wskazuje na to, 瞠 si S這wianie pojawili w Grecji wcze郾iej ni w Rumunii. Oto jeden z dowod闚 na to. G這ski r i l nazywane s p造nnymi, a s這wa polskie gr鏚 i mleko wywodz si od form pras這wia雟kich *gordъ wzgl. *melko. Tak wi璚 w polszczy幡ie zasz這 zjawisko zwane metatez (inaczej przestawk) p造nnych: w pras這wia雟kim r i l znajdowa造 si po samog這skach, a w polskim znalaz造 si przed samog這skami. Ot騜 na uwag zas逝guje, 瞠 zapo篡czenia s這wia雟kie w grece charakteryzuj si brakiem metatezy p造nnych, por. nazw miejscowo軼i Gardiki, kt鏎a jest odpowiednikiem polskiej nazwy Grodziec lub Gr鎩ec. Natomiast w rumu雟kim s nieliczne zapo篡czenia wykazuj帷e brak metatezy, np. ka逝瘸 to po rumu雟ku balt (odpowiednik polskiego b這to), jednak dla znacznej wi瘯szo軼i starych zapo篡cze w rumu雟kim charakterystyczna jest metateza p造nnych, por. brazd ‘bruzda’.

Brak metatezy wyst瘼uje r闚nie na terenach pomorskich (np. Karwia, Bia這gard wobec krowa, gr鏚). Tak nazwy z Grecji, jak i z Pomorza le膨 na obszarach peryferyjnych, gdzie nowinki j瞛ykowe w rodzaju przestawki p造nnych po prostu nie dociera造 w zwi您ku z post瘼uj帷ym r騜nicowaniem dialektycznym s這wia雟zczyzny. Z analogicznego powodu np. peryferyjny portugalski zachowa kilka 豉ci雟kich s堯w zast徙ionych przez nowsze okre郵enia we wszystkich innych j瞛ykach roma雟kich.

Co do Rumunii, nie zosta豉 ona nigdy zeslawizowana, ale S這wianie mogli przecie przej嗆 przez jej teren i p鎩嗆 dalej podobnie jak by mo瞠 Hunowie, Awarowie czy Madziarowie (W璕rzy), kt鏎zy zatrzymali si dopiero w Panonii. Wcze郾iej Panonia by豉 zapewne tak瞠 centrum rozprzestrzeniania si S這wian Po逝dniowych, a wi璚 mogli oni przej嗆 Rumuni bez zatrzymywania si na d逝窺zy pobyt. Zapo篡czenia w rumu雟kim z metatez p造nnych pochodz natomiast z p騧niejszego czasu; przyby造 tu by mo瞠 dopiero wraz ze s這wia雟k wersj chrze軼ija雟twa (s to wi璚 zapo篡czenia nie tyle s這wia雟kie, ile z j瞛yka staro-cerkiewno-s這wia雟kiego).

Ma鎍zak mo瞠 mie jednak cz窷ciowo racj. Istniej dane j瞛ykowe uprawniaj帷e do wywodzenia S這we鎍闚 i cz窷ciowo Chorwat闚 od S這wian zachodnich, a zbie積o軼i ich j瞛yk闚 z bu貪arskim i macedo雟kim mo積a t逝maczy p騧niejszym d逝gotrwa造m s御iedztwem. Jednak te rozwa瘸nia maj si nijak do dyskusji nad praojczyzn S這wian. Wystarczy prze郵edzi skomplikowane drogi migracji plemion germa雟kich w okresie w璠r闚ki lud闚. S這wianie mogli si przemieszcza r闚nie niesk豉dnie i pewne obszary mog造 by zasiedlane przez r騜ne mieszaj帷e si fale migracyjne wychodz帷e z r騜nych kierunk闚 (m.in. mamy podstawy, by wnioskowa o przej軼iowym zamieszkiwaniu niegdy Chorwat闚, a tak瞠 Serb闚, na ziemiach obecnej Polski).

Ponadto stare zapo篡czenia s這wia雟kie w rumu雟kim maj odpowiedniki tylko w bu貪arskim i (w mniejszej mierze) serbsko-chorwackim. Gdyby dzisiejszy obszar macedo雟ko-bu貪arski zosta zasiedlony przez przybysz闚 ze wschodniej S這wia雟zczyzny (jak to sugeruje God這wski), nale瘸這by w鈔鏚 starych zapo篡cze s這wia雟kich w rumu雟kim oczekiwa jakich 郵ad闚 wp造w闚 wschodnios這wia雟kich, a tymczasem 郵ad闚 takich zupe軟ie brak.

Niekoniecznie. Po prostu „wschodnios這wia雟ko嗆” uformowa豉 si znacznie p騧niej, ju po zasiedleniu Ba趾an闚. A Rumunia mog豉 znajdowa si na trasie migracji, mog豉 te na tej trasie si nie znajdowa. Jest to bez znaczenia, skoro wczesne wp造wy s這wia雟kie w Rumunii zatar造 si zupe軟ie lub na這篡造 si na nie wp造wy p騧niejsze z VIII-IX wieku.

Wreszcie posta fonetyczna najstarszych zapo篡cze s這wia雟kich w rumu雟kim wskazuje na to, 瞠 pojawienie si S這wian na obszarze Rumunii nale篡 wi您a z ekspansj pierwszego pa雟twa bu貪arskiego na terytorium dzisiejszej Rumunii w VIII, a zw豉szcza IX wieku (Ma鎍zak 1997). Wszystko to t逝maczy, czemu – jak pisze God這wski na s. 98 – na „obszarach, po這穎nych na p馧noc i na p馧nocny wsch鏚 od dolnego Dunaju, ceramika typu praskiego nie pojawia si tak cz瘰to i tak masowo, jak by鄉y to mieli prawo oczekiwa”.

Na stronie 39 God這wski powiada, 瞠:

„… co do Fenn闚, to z opisu zawartego w Germanii jasno wynika, 瞠 chodzi tu o prymitywne, 這wiecko-zbierackie ludy zamieszkuj帷e stref le郾 p馧nocno-wschodniej Europy. Odno郾ie do Peucyn闚 wiadomo z innych 廝鏚e, 瞠 siedziby ich znajdowa造 si na zewn皻rznym 逝ku wschodnich Karpat. Zajmuj帷y lesiste obszary pomi璠zy Fennami a Peucynami Wenedowie… zamieszkiwaliby wi璚 tereny po這穎ne w przybli瞠niu na obszarze dzisiejszej p馧nocno-zachodniej Ukrainy, Bia這rusi i ewentualnie te wschodnich kra鎍闚 Polski”.

Nawiasem m闚i帷, Peucynowie (Bastarnowie) uwa瘸ni s za lud germa雟ki podleg造 wp造wom celtyckim (zob. np. http://wiem.onet.pl/wiem/012cc5.html). Je郵i „Odrowi郵e” zajmowali S這wianie, obecno嗆 plemienia germa雟kiego tak daleko na wsch鏚 musi wyda si co najmniej dziwna.

Zupe軟ie inaczej t wypowied Tacyta interpretuje znany indoeuropeista Schmid (1992, s. 131):

„Geographisch l魠t sich aus Suebiae finis und der Reiche Peucini, Venethi, Fenni, die offenbar von Sd nach Norden geordnet ist, wenig entnehmen. Nimmt man noch Ουενεδικος κολπος des Ptolemaios hinzu und schlie腷 sich der Meinung an, da damit die Danziger Bucht gemeint sei, dann bleibt der Raum zwischen Oder, die bei Ptolemaios auch Συηβος ποταμος hei腷, und der Weichsel… brig… Aus dem stimmhaften -d- wird gemeinhin auch ein Einflu der germanischen Lautreschiebung entnommen, so da auch eine Nachbarschaft zu irgendeinem germanischen… Stamm vorausgesetzt werden darf”.

Jak z tego wida, Schmid lokalizuje Wened闚 mi璠zy Odr a Wis陰.

I Schmid ma zapewne racj. Jednak ju identyfikowanie ptolemeuszowskich Wened闚 ze S這wianami jest do嗆 dowoln interpretacj. Ich podana w germa雟kiej wersji nazwa („Einflu der germanischen lautschriebung”, regu豉 Vernera; inne 廝鏚豉 podaj „Veneti” przez „t”) mo瞠 r闚nie dobrze odnosi si do italskich Wenet闚, kt鏎ych j瞛yk znamy z inskrypcji i kt鏎y na pewno nie jest s這wia雟ki.

Na szczeg鏊n uwag zas逝guje nast瘼uj帷a wypowied God這wskiego ze s. 234:

„… domniemana migracja z g鏎nodnieprza雟kiej strefy le郾ej w przypadku nosicieli kultury typu praskiego nie jest jednoznacznie uchwycona w materiale archeologicznym, musi by zatem traktowana jako hipoteza”.

Migracja o charakterze w璠r闚ki lud闚, a zatem przebywanie w kr鏒kim czasie du篡ch odleg這軼i, mo瞠 dawa w豉郾ie taki niejasny obraz archeologiczny. Warto jednak podkre郵i, 瞠 dane archeologiczne tym bardziej nie popieraj hipotezy autochtonicznej.

Krytyka pozosta貫j cz窷ci artyku逝 Ma鎍zaka zostanie pomini皻a, bo trudno dyskutowa w kwestii uznania b康 nieuznania czyjego autorytetu, lepiej jest dyskutowa merytorycznie. Poza tym problem potomk闚 B i C w zestawieniu z wp造wami lub ich brakiem zosta przedstawiony w tak m皻ny i niezrozumia造 spos鏏, 瞠 trudno o jakikolwiek komentarz.

Reasumuj帷:

Nie mo積a oczywi軼ie zdecydowanie twierdzi, 瞠 na pewno nie ma on racji, jednak wyci庵ni皻e przez niego wnioski wcale nie s tak nieodparte, jakby sam chcia. Przedstawiona w cz窷ciach poprzednich analiza ca貫go szeregu innych argument闚 (w tym fakt闚 j瞛ykowych) czyni hipotez autochtoniczn ma這 prawdopodobn.

S這wianie j康rem rodziny indoeuropejskiej?

Zwolennicy autochtonizmu S這wian, tj. pogl康u, 瞠 wyj軼iowy punkt ich ekspansji znajdowa si w Polsce, dowodz cz瘰to tak瞠 uprzywilejowanego po這瞠nia S這wian w obr瑿ie lud闚 indoeuropejskich. Ich zdaniem w dzisiejszej Polsce znajdowa豉 si indoeuropejska praojczyzna, i to w豉郾ie st康 wychodzi造 kolejne fale migracji. Taki w豉郾ie pogl康 prezentuje w licznych publikacjach (m.in. Wie瘸 Babel) tak瞠 prof. Ma鎍zak. Co wi璚ej, w opinii wielu tzw. pasjonat闚 staro篡tno軼i S這wianie s „j康rem” lub „korzeniem” narod闚, stra積ikami najczystszej indoeuropejsko軼i, wszyscy inni za to emigranci, odszczepie鎍y, miesza鎍y, kt鏎ym daleko im do S這wian (a w ich obr瑿ie – do Polak闚).

Doszukiwanie si „j康ra” czy „korzenia” czy to konkretnej grupy j瞛yk闚, czy to ca貫j rodziny indoeuropejskiej, w jakim konkretnym j瞛yku u篡wanym wsp馧cze郾ie, jest ulubionym zaj璚iem nawiedzonych 這wc闚 j瞛ykowych sensacji i ludzi ow豉dni皻ych mani stwarzania alternatywnych wersji historii. Autor tego artyku逝 odcina si od takich ludzi zdecydowanie, nie bawi si w tego typu rozwa瘸nia i prezentuje stanowisko nauki, a w ka盥ym razie posi趾uje si metod naukow. Ta za ka瞠 patrze na j瞛yk przez pryzmat historii, a nie osobistych wyobra瞠. J康rem czy korzeniem mo瞠 by wi璚 co najwy瞠j j瞛yk, od kt鏎ego pochodz inne. Warunku tego j瞛yk polski nie spe軟ia. Przecie gdy istnia niegdy tylko jeden j瞛yk S這wian (mo瞠 nawet jeszcze w czasach Cyryla i Metodego, cho wtedy ju silnie rozbity na dialekty), nie by to j瞛yk polski, lecz og鏊nos這wia雟ki. J瞛yk czeski czy bu貪arski nie pochodz przecie od polskiego. To kwestia nazewnictwa, ale te szacunku dla fakt闚.

J瞛yk s這wia雟ki z roku mniej wi璚ej 850 znamy do嗆 dobrze, i to w豉軼iwie w kilku wersjach. Opr鏂z literackiej normy wypracowanej przez braci z Solunia, o kt鏎ych wi璚ej w innym artykule, mamy jeszcze tzw. redakcje (m.in. rusk i „s這we雟k”). Nie s to raczej zapisy rzeczywistych, istniej帷ych wtedy dialekt闚, ale mimo to pozwalaj nam one wnioskowa na temat tego, jak owe dialekty w闚czas wygl康a造. Potwierdzi mo瞠my wi璚 to, 瞠 nie by造 od siebie zbyt odleg貫, ale te i to, 瞠 nie przypomina造 jako specjalnie j瞛yka polskiego takiego, jaki znamy z p騧niejszych o kilkaset lat zapis闚. Nale篡 przez to rozumie, 瞠 przypomina造 go w podobnym stopniu jak przypomina造 i inne wsp馧czesne j瞛yki s這wia雟kie.

毒鏚這 pogl康闚 o wyj徠kowym znaczeniu tego czy tamtego j瞛yka le篡 bardziej w psychologii ni w lingwistyce. I tak, istniej Polacy przekonani o szczeg鏊nym znaczeniu naszego j瞛yka ojczystego. S tak瞠 Litwini przekonani, 瞠 ich j瞛yk jest najbardziej archaiczny w鈔鏚 indoeuropejskich (a niekt鏎e ich argumenty s trudne do zbicia). Sporo mieszka鎍闚 Indii do dzi uczy si sanskrytu (kt鏎y jest w tym rejonie 鈍iata zdecydowanie popularniejszy ni obecnie u nas 豉cina), i ludzie ci bardzo cz瘰to uwa瘸j, 瞠 jest to niemal j瞛yk praindoeuropejski (i zn闚, niekt鏎e ich argumenty naprawd zas逝guj na uwag). Nie ma jednak chyba na przyk豉d Rosjan, kt鏎zy uwa瘸liby, 瞠 polski jest „j康rem” j瞛yk闚 s這wia雟kich, jakkolwiek to rozumie.

Jedynie niekt鏎zy spo鈔鏚 nas Polak闚 uwa瘸j nasz j瞛yk za szczeg鏊nie wyr騜niony, i nie dzieje si to dla jakichkolwiek argument闚 naukowych, ale tylko z powodu poczucia dumy narodowej (z kt鏎ej jeste鄉y znani) i heroicznej historii narodu.

Prawd jest, 瞠 polski zachowa pewne archaizmy (og鏊no)s這wia雟kie (czy jak chc inni: pras這wia雟kie), ale te wiele takich archaizm闚 straci. Trudno by這by si dzi licytowa na archaizmy, czy to leksykalne, czy to gramatyczne, bo ka盥y j瞛yk s這wia雟ki zachowa co interesuj帷ego z tamtego odleg貫go okresu, gdy istnia tylko jeden j瞛yk s這wia雟ki. Takie bowiem post瘼owanie nie prowadzi w og鏊e do celu. Poka瞠my to na ciekawym przyk豉dzie.

Oto bowiem wiadomo na przyk豉d, 瞠 angielski bardzo oddali si od indoeuropejskiego pratypu, 瞠 jest j瞛ykiem silnie, nie do poznania wr璚z zmienionym. Jego fonetyka wykazuje wiele cech osobliwych, wi瘯szo嗆 s這wnictwa zosta豉 zapo篡czona, a gramatyka bardziej przypomina j瞛yki india雟kie ni indoeuropejskie. A mimo to okazuje si, 瞠 w豉郾ie angielski zachowa, i to jako jedyny (!) j瞛yk indoeuropejski pewien archaizm, z kt鏎ego Anglicy (i inni Anglosasi) mog by naprawd dumni. Ot騜 jedynie w angielskim (przynajmniej pocz徠kowe) „w” nie zmieni這 swojej wymowy! W ka盥ym innym j瞛yku indoeuropejskim zasz造 natomiast w tym zakresie jakie zmiany. Cz瘰to na miejscu dawnego [w] wymawia si dzi [v]. Tak w豉郾ie dzieje si w j瞛yku polskim, mimo 瞠 nasza ortografia (oparta na niemieckiej) wskazuje co innego. W pewnych j瞛ykach (w greckim) sp馧g這ska ta zanik豉, i to cz瘰to bez 郵adu. S te j瞛yki, gdzie dawne „w” jest do dzi pisane „w” i pozostaje odr瑿ne od „v”, ale i tak jego wymowa zmieni豉 si w por闚naniu ze stanem praindoeuropejskim – tu nale膨 j瞛yki 逝篡ckie i j瞛yk niderlandzki, w kt鏎ym [w] pozosta這 p馧samog這sk, ale ma wymow wargowo-z瑿ow, a nie czysto wargow jak w angielskim i jak w praindoeuropejskim.

Przyk豉d ten pokazuje dobitnie, 瞠 nawet j瞛yki najbardziej zdawa這by si odleg貫 od wsp鏊nego pnia mog przechowywa w sobie co absolutnie archaicznego i unikalnego zarazem. W grupie s這wia雟kiej takich archaizm闚 mo積a si doszuka w ka盥ym j瞛yku. U nas mog to by tzw. samog這ski nosowe, w istocie istniej帷e tylko w ortografii, bo faktycznie zast徙ione przez nosowe dwug這ski. Zachowanie nosowo軼i (w tej czy innej postaci) jest zreszt unikalne na poziomie j瞛yk闚 literackich, ale ju nie dialekt闚. Archaiczn cech j瞛yka rosyjskiego jest ruchomy akcent, kt鏎ego miejsce jest tam zachowane najwierniej. W s這we雟kim cech archaiczn pozostaje liczba podw鎩na (obecna te w j瞛ykach 逝篡ckich), w serbsko-chorwackim tak cech s tony (zwane na og馧 – zreszt b喚dnie – intonacjami), w bu貪arskim za – dobrze zachowane dawne czasy przesz貫: aoryst i imperfekt.

Pozostaje jednak pytanie, co w豉軼iwie spowodowa這, 瞠 Ma鎍zak, jakby nie patrze utytu這wany lingwista z licz帷ym si na 鈍iecie dorobkiem naukowym, przynajmniej w pewnych obszarach zainteresowa j瞛ykoznawstwa, znalaz argumenty, by to w Polsce w豉郾ie szuka praojczyzny S這wian i Indoeuropejczyk闚, i 瞠 w 郵ad za nim poszli fanatyczni zwolennicy uprzywilejowanej roli, jak rzekomo odegra nasz kraj (i nasz nar鏚) w do嗆 odleg貫j historii. Najtrafniej odpowiada na to pytanie inny znany polski lingwista, kt鏎y przyznaje, 瞠 wprowadzenie statystyki do j瞛ykoznawstwa nie by這 wcale z造m pomys貫m, tyle tylko, 瞠 Ma鎍zak, zwolennik dokonywania oblicze, zapomnia chyba zupe軟ie, co i w jakim celu liczy.

Nie ma chyba podstaw do stwierdzenia, 瞠 obliczenia Ma鎍zaka dotycz帷e ilo軼i zbie積o軼i w paralelnych tekstach (nie w s這wnikach) por闚nywanych j瞛yk闚 s b喚dne. Wynika z nich mi璠zy innymi, 瞠:

I cho te akurat wyniki nie podlegaj zanegowaniu, to jednak trudno doprawdy przysta na wszystkie rzekomo wyp造waj帷e z nich wnioski. Ma鎍zak twierdzi bowiem, 瞠 wobec faktu, 瞠 w這ski jest dzi u篡wany na wyj軼iowych obszarach ekspansji j瞛yk闚 roma雟kich, trzeba tak瞠 przyj望, 瞠 j瞛yk polski u篡wany jest na wyj軼iowym obszarze ekspansji s這wia雟kiej i indoeuropejskiej, a punktem startowym migracji Got闚 nie by豉 Skandynawia, ale po逝dniowe Niemcy.

Oto lista wybranych spostrze瞠, kt鏎e zadaj k豉m twierdzeniu Ma鎍zaka, 瞠 ilo嗆 zbie積o軼i w tekstach paralelnych j瞛yk闚 mia豉by dawa podstawy do wnioskowania o lokalizacji geograficznej centrum migracji:

Wobec wszystkich tych spostrze瞠 wnioski, jakie wyci庵a Ma鎍zak ze swoich oblicze, nale篡 zdecydowanie odrzuci jako ca趾owicie nieuzasadnione. W efekcie nie mo積a zatem twierdzi, 瞠 analizy j瞛ykoznawcze wspieraj tez o autochtonizmie S這wian, a tym bardziej domniemanie o lokalizacji praojczyzny Indoeuropejczyk闚 na terenie Polski.

Bibliografia

Wykaz literatury drukowanej mo積a znale潭 tutaj.

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i

Materia造 innych autor闚, opublikowane w innych miejscach Sieci: