Zaimki względne

Część poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Uwaga: większość podanych tu przykładów pochodzi z literatury drukowanej.

Polskie zaimki względne są na ogół homonimiczne z zaimkami pytajnymi i dlatego obie kategorie czasem trudno odróżnić od siebie. Istnieje także klasa względnych zaimków nieokreślonych, homonimicznych zwykłym zaimkom nieokreślonym. Poniżej postaramy się ustalić kryteria pomocne w odróżnianiu tym klas i przeanalizujemy szereg pouczających przykładów.

W funkcji względnej mogą zatem wystąpić: kto, co, jaki, który, czyj, co, ile, ilekroć, ilokrotny, iloraki, ilorako, jak, gdzie, skąd, dokąd, którędy, kędy, kiedy, gdy, odkąd, jak długo, dopóki, dlaczego, czemu, ktokolwiek, cokolwiek, jakikolwiek, którykolwiek, czyjkolwiek, ilekolwiek, jakkolwiek, gdziekolwiek, skądkolwiek, dokądkolwiek, którędykolwiek, kiedykolwiek.

Występowanie zaimków względnych

Zaimki względne rozpoczynają zdania podrzędne, normalnie nie występują w zdaniach pojedynczych ani w zdaniach nadrzędnych. Ograniczenia takie nie dotyczą zaimków pytajnych ani nieokreślonych.

Szczególne formy zaimków względnych

Choć na ogół zaimki względne i pytajne mają taką samą formę, to jednak zaimek gdy jest wyłącznie zaimkiem względnym. Zaimek kiedy jest więc także względny, jeśli da się go zastąpić formą gdy. Przykłady:

W języku współczesnym nie występuje (wbrew nieżyciowym zaleceniom autorom wydawnictw poprawnościowych) zaimek względny czyj, tym samym wyraz ten jest dziś zaimkiem pytajnym.

Możliwość wystąpienia korelatu

Zaimek jest względny, jeśli w zdaniu jest obecny odpowiadający mu korelat o formie zaimka wskazującego, lub też jeśli istnieje możliwość jego wstawienia.

Zaimek co jest względny w zdaniu To, co mówisz, jest kłamstwem, ponieważ istnieje tu korelat to, którego nie można pominąć. Zaimek ten rozpoczyna zdanie podmiotowe.

Zaimek gdzie w zdaniu Idę, gdzie mnie oczy poniosą jest zaimkiem względnym, ponieważ można także powiedzieć Idę tam, gdzie mnie oczy poniosą. Zauważmy, że w tym zdaniu zarówno tam, jak i gdzie mają funkcję allatywną (dokąd?), a nie lokatywną (gdzie?).

Zdanie Dowiaduję się, gdzie mieszkasz zawiera zaimek pytajny, gdyż niegramatyczne byłoby *Dowiaduję się tam, gdzie mieszkasz. Z kolei w zdaniu Dowiaduję się tego, gdzie mieszkasz zaimek wskazujący tego zupełnie nie odpowiada zaimkowi gdzie, nie jest więc korelatem. Tu zatem także występuje zaimek pytajny gdzie.

Korelat nie zawsze występuje w formie gramatycznej takiej samej jak zaimek względny: Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.

Możliwość dodania tylko, -ś, -kolwiek, -ż

  1. Zdanie jest względne, jeśli po zaimku da się wstawić tylko: Idę, gdzie mnie oczy poniosą zawiera zdanie względne, bo sensowne jest także zdanie Idę, gdzie tylko mnie oczy poniosą. Zdanie Dowiaduję się, gdzie mieszkasz zawiera zdanie pytajno-zależne, bo bezsensowne byłoby *Dowiaduję się, gdzie tylko mieszkasz.
  2. Zdanie jest względne, gdy użyty zaimek da się zamienić zaimkiem nieokreślonym z : Pamiętam, co mi powiedziałeś. Pamiętam coś. (zdanie takie jak w przykładzie może być jednak także pytajno-zależne).
  3. Zdanie jest względne, jeśli zaimek da się zamienić na zaimek z -kolwiek: Kto tu mieszkał, temu zakłócano sen. Ktokolwiek tu mieszkał, temu zakłócano sen.
  4. Zdanie jest pytajno-zależne, jeśli można użyć formy wzmocnionej zaimka z partykułą -ż, -że: Zastanawiam się, jaki człowiek zdolny był do takiego czynu. Zastanawiam się, jakiż człowiek zdolny był do takiego czynu.

Możliwość zastąpienia zaimka

Zdanie jest pytajno-zależne, jeśli można użyć zaimka co za: Nie wiem, jakie to było zwierzę. Nie wiem, co to było za zwierzę.

Test pytaniem

Czasem pomocny bywa test pytaniem. Jeżeli w odpowiedzi uzyskujemy taki sam zaimek, mamy do czynienia ze zdaniem względnym. Np. Dziadek kupi wnuczkowi – co? – co zechce (zdanie względne).

W przeciwnym wypadku sytuacja nie jest jasna: zdanie względne jednak koniecznie wymaga wtedy korelatu. Np. Pytała mnie – o co? – komu pożyczyłem pieniądze (zdanie pytająco-zależne). Wierzę – komu? – temu, kto dotrzymuje słowa (zdanie jest względne, gdyż konieczne użycie korelatu).

Odpowiedź na zdanie podrzędne

Jedynie zdanie złożone z zaimkiem pytajnym jest sensowną odpowiedzią na zdanie podrzędne:

(zdania pytajno-zależne). Ale:

(odpowiedź taka nie jest możliwa, więc zdanie jest względne).

Usunięcie zdania nadrzędnego

Jeżeli w dłuższym tekście usunięcie zdania nadrzędnego zdania złożonego nie powoduje wypaczenia sensu całości, to zdanie podrzędne jest pytajno-zależne. W wyniku opisanej modyfikacji pytanie uzyskuje charakter retoryczny: Jesteśmy już na miejscu. Można się zastanawiać, czy to była dobra decyzja, że tu przyjechaliśmy. Ale stało się, i nie ma odwrotu. – Jesteśmy już na miejscu. Czy to była dobra decyzja, że tu przyjechaliśmy? Ale stało się, i nie ma odwrotu.

Związek z treścią zdania podrzędnego

Zaimek pytajny odnosi się tylko do treści zdania podrzędnego, np. Udzielił jej informacji, o której odjeżdża jej pociąg (nie ma bezpośredniego związku pomiędzy informacji, a o której).

Zdanie współrzędnie złożone wynikowe

xxx

xxx

Względne podmiotowe

Podmiotowe pytajno-zależne

orzecznikowe względne

dopełnieniowe względne

dopełnieniowe pytajno-zależne

Względne okolicznikowe miejsca

Względne okolicznikowe czasu współczesne

Względne okolicznikowe czasu uprzednie

Względne okolicznikowe czasu następcze

zzz

spójnikowe współczesne

spójnikowe uprzednie

względne okolicznikowe porównawcze

ze st. najwyższym

względne stopnia i miary

względne przydawkowe

Przydawkowe pytajno-zależne

względne opisujące

względne rozwijające

aaa



Ciąg dalszy


Strona głównaGramatyka polska

2010-12-23